Мемет Нузет ве земаневий къырымтатар къыссасы


 Къысса – белли омюр я да ахлякъий къаидесини анлаткъан, къыскъа  ве кинаели шеклиндеки дидактик шиириетининъ жанрыдыр [20].

Къырымтатар эдебиятында къысса жанры накълий олгъаныны десек, ич хатагъа ёл бермеджекмиз. Меселя, Ахмет-акъай, халкъ икметини анълаткъан адамнынъ умумийлештирильген ве муджерет сымасы олып, къырымтатар эртегилеринде чокътан ишлетиле.

Айны вакъытта, къырымтатар орта асырлар язма менбааларындан биз къысса шеклинде яратылгъан эсерлерни тапып оламадыкъ. Бу хусуста айтмакъ керемиз ки, язма менбааларда къыссанынъ ёкълугъы бу жанрнынъ мешур олмагъаныны тасдикълап оламай.

Белли ки, къысса жанры эски вакъытларда сарай эдебиятында дегиль, язма аньанелерни олмагъан халкъ эдебиятында пейда олды. Зира, укюмдар сыныфынынъ менфаатына уйгъан, укюмдарларнынъ шаныны макътагъан жанрлары тешвикъ этильди. Лякин, къысса жанрыгъа хас аллегория бар олгъан вазиетини тенъкит этмек ичюн къулланыла эди. Меселя, зенгин адамаларнынъ саранлыгъыны, укюмдарларнынъ акимиетининъ озь менфаатына къулланувыны, моллаларнынъ экиюзьлигини кинаели шеклинде тенкъит этмеге кимге керек эди? Мал-мюльк, акимиет олмагъан адий адамгъа керек эди. Эльбетте, иджвий эсерлерни атта Къырым ханлыкъ девринде де ярытылмакъта эди. Меселя, Бора Гъазы Герай ханнынъ къалеми астындан бир сыра иджвий эсерлер чыкъты. Лякин, Бора Гъазы Герай хан кимседен къоркъмады ве эльбетте, кинаели, аллегорик шеклинде язувында кереги ёкъ эди.

Бойле Тюркиеде эди, бойле де Къырымда эди. Меселя, земаневий театронынъ тамырлары «Къарагёз» адынен белли олгъан сатирик кольге театросы да агъзавий халкъ яратыджылыгъындадыр. Таныш сымаларында (койлю, мемур, молла, гуль, бульбуль, мышыкъ, сычан) белли табиат чизгилери муджессем этильди. Лякин, бу аллегорик сымалары темаша яратыджыларны акимиетни сакълангъан мемурларнынъ ачувындан къорчалады.

Демек, акимиетини джиддий тенкъит эткен жанры язма менбааларында пейда олсайды, худжур корюнеджек эди, чюнки къысса жанры сыкъ-сыкъ ичтимаий наразылыгъыны ифаделемек ичюн къулланылды. О себептен де, язма менбааларында къыссанынъ тыпылмагъаны къырымтатар орта асыр эдебиятында онынъ ёкълугъына етерлик исбаты дегиль.

Башкъа тюрк эдебиятларына бакъкъанда, земаневий къырымтатар сиясий къысса эртедже мейдангъа кельди. Меселя, земаневий тува эдебиятында къысса жанры пек мешур ве кенъ ишлетиле. Лякин къыссалар тек 1953 сенеси тува тилинде «Каарган болгаш дилги» («Къаргъанен тильки») серлевалы къыссалар джыйынтыгъы басып чыкъарылгъан сонъ даркъаланмагъа башладылар [4].

Хакас эдебиятына исе къысса жанры тек 1960 сенелери пейда олды. Капчигашев Иван тарафындан И.А. Крыловнынъ «Савускъан», «Мышыкъ ве сычан», «Аюв ве тильки» къыссалары рус тилинден хакас тилине терджиме этилювинен инкишаф этмеге башлады [2].

Къыргъыз эдебиятында исе къысса жанры XX черигинден башлап къуланнылмакъта. 1925 сенеси Молдо Кылыча тарафындан къыссалар джыйынтыгъы дердж олунды [3].

Тюрк ве азербайджан эдебиятларында исе къысса жанры чокътан ишлетильди. Меселя, Азербайджан эдебиятында къысса жанры XIX  асырнынъ биринджи ярыда догъды. Азербайджан сиясий къыссасы Касум-бек Закир адынен сыкъ-чыкъ багъланылды. Задекян аиледен чыкъкъан Касум-бек Закир (1794-1857) медреседе окъугъан, сонъ рус ордусында хызмет этти. Ашыкъ эдебиятындан файдаланып о озь иджвий ве джесюр масалларнен, къыссаларнен мемурларнынъ нефретини ве халкънынъ севгисини къазанды. Ондан да гъайры Азербайджан эдебиятында къыссаларны язгъан Б. Шакир (1769-1844) ве Б.М. Надим (1785-1880) шаирлери белли [1, c. 450]. Тюрк эдебиятында исе, язгъанымыз киби, сиясий къысса асырлар девамында (тахминен XVI асырдан башлап) ишлетильмеге башладылар.

Земаневий къырымтатар къысса Мемет Нузетнинъ адынен багълы десек, ич шубеге ёл бермеджекмиз. Къырымтатар шиирий сёзюнинъ корюмли ве истидатлы усталардан бири олгъан классик шаиримиз Мемет Нузетнинъ яратджылыгъы эдебиятымызда озюне хас айрыджа бир дегерли ер тутмакъта. Бу адам акъкъында белли теткъикъатчы Эшреф Шемьи-заде бойле яза: «Янъы заман поэзиясынынъ темель ташыны къойгъан Асан Чергеев ве Усеин Токътаргъазыларнынъ замандашы олгъан, бу озюне хас, догъма талантнынъ халкъ аятнен халкъ шиириети аньанелеринен сыкъы-сыкъыгъа багълы эдебий яратаджылыгъы къырымтатар сёз санатынынъ аджайип нумюнесидир… О, халкъ агъыз яратаджылыгъындан алгъан къыйметли сёз эльмасларыны даа зияде джилялап, къадын гердалыгъына тизильген бриллиант ташлары киби оларны шиир мысраларына несир эсирлерининъ сатырларына усталыкънен тизерек, озь тувгъан халкъына къайтарды» [6, c. 131].nuzet

Мемет Нузет балалыкъ чагъындан кой-койден саз чалып, бейит айтып юрген кедайларнынъ ве кой сакинлерининъ агъызларындан, къырымтатар халкъынынъ масал ве дестанларыны, эфсанелерини, аталар сёзлерини эшитип, халкъ йырларынынъ эфкярлы аваларыны юрегине синъдире [7, c. 7]. Эльбетте, балалыкъта Мемет Нузет кезип долангъан кедайларнынъ икяелерни, йырларны ве чешит-тюрлю эртегилерни эшиткен эм ичине чеккен ве эдебий яратыджылыгъында булардан чеберликнен файдаланды.

«Мемет Нузет кедай дегиль» [15, c. 11]. Кедай олмаса да, ич шубесиз, о халкъ агъыз яратыджылыгъынен сыкъ-сыкъ багъланылды, эм де халкъ аньанелерге эсасланып, халкъ агъызт яратаджылыгъынынъ шекиллерден файдаланды.

Айны вакъытта да, онынъ иджадында къырымтатар халкъ аятындан алынгъан сюжетлернен бир арада дюнья эдебиятнынынъ мешур сюжетлерини де корьмек мумкюн. Мисаль ичюн, орта асыр тюрк шаири Лямиининъ лятифелер джыйынтыгъында, Поджо Браччолинининъ «Хакъ рахмет эйлесинъ!» адлы шииринде айнен текрарлана [15, c. 11].

«Мышыкъ ве сычан» адлы къыссасыны о И.А. Крылов тарафындан язылгъан эсерге эсасланып язды.

«Такъсим дерси» серлевалы къыссанынъ сымалары исе тюрк эдебиятында чокътан ишлетильген къассыдан алынгъан [21].

О агъыз ярытыджылыгъынынъ шиирий шекиллери, тешби ве меджазлары янында теткъикъатчылар классик Шаркъ ве Авропа эдебиятларынынъ шиирий шекиллерини, тюрк ве рус эдебиятларынынъ тешби ве меджазларны тапабилирлер. Бу хусуста айтмакъ керекмиз ки, къырымтатарлар тек о вакъытта Авропа эдебиятынен таныш олмагъа башладылар. Меселя, 1901 сенеси Абдульгафар Шейх-заде, Осман Акъчокъракълы ве Сеит-Абдулла Озенбашлы Иван Андреевич Крылов къыссаларынынъ (мында биз белли «Эмен агъачы ве къамыш», «Къаргъа ве тильки», «Шамеклер», «Тильки ве юзюм», «Сандычыкъ» киби эсерлерни тапамыз) джыйынтыгъы къырымтатар тилине терджиме эттилер [16, с. 233].

Демек, Мемет Нузет чокъ бильгилернинъ саиби олып, классик образларны буюк усталыкънен къуллана, Къырым земинине ойле бир уйгъун тарзда багъланыла ки, окъуйыджы, ич бир гъайратбийлик сезамайып, буны тувгъан бир шей оларакъ къабул эте. Бу Мемет Нузетнинъ усталыгъына юксек къыймет кесмеге имкяны бере, оны озю токътамайып къыдыргъан, эсерлерини шуурлы суретте яраткъан бир эдип олгъаныны косьтере.

Озь иджадында ве яшайышта о Решид Медиев, Асан Чергеев, Шамиль Токътаргъазы ве Шевкъи Бекторелерден орьнек алды. Бекторенен къыясы тесадюфий дегиль. Бу эки шаирни бирлешкен шейлери чокъ: оларнынъ яшайышлары бири-бирине ошайлар, эм де яратыджылыгъында олар джанлы халкъ тилинден файдаланып, иджвий сатирик эсерлерни яза эдилер.

Бу акъта башкъа шаир ве эдебиятшынас Бекир Чобан-заде бойле яза: «Мемет Нузет аркъадаша гелиндже, о кедай иле шаир арасында булунур, бунунъчюн мевзу джиэтинден тасвирджи вед иль джиэтинден олдукъча «темиз»дир, яни бу сёлеб гечтигимиз шаирлерден зияде халкъ дилине якъындыр. Онунъ «Ногъайнынъ адагъы», «Къатийим экен я, Раббим!» шиирлери окъунурса, бахс иттигимиз джиэтлер ачыкъча гёрюлиёр, мундеридже джиэтинден бираз даа къоюрур ве юкселирсе халкъ дилинде муффакъиетле язан Шевкъи Бекторее якъынлашаджакътыр» [17, c. 89].

Мемет Нузетнинъ эдебий яратыджылыгъында, башкъа классик шаирлеримизге нисбетен, сатирик ве юмористик манзумелер колемдже буюк ер тапмакъталар. Кучюк сатирик эпиграммалар, къараламагъа та медреседе окъугъан йылларында башлагъан [19, c. 37].

Онынъ мектеп йырлары акъкъында элимиздеки малюматымыз аз. Белли ки, ильк тасильни, яни элифбе ве абдийлик окъумакъны кой оджапчесинден огренди. 1897 сенеси исе Шейхислям Челеби (Мемет Нузетнинъ бабасы) огълунынъ тасилини девам эттирмек ичюн оны Кёзлев медреселеринден бирине окъумагъа кирсете [10, c. 236]. Мемет бу ерде учь йыл девамында тасиль алгъан сонъ, бабасы оны Багъчасарайгъа алып келе ве мешур Зынджырлы медресеге окъумагъа бере. Онынъ окъувгъа, бильги бильги алмагъа ынтылувлары, иште, бу ерде бутюн толугъынен ачыла. И. Гаспринскийнинъ «Усул-и джедид»и эсасында ислях этильген «Зынджырлы»да тарих, джография, математика, астрономия киби фенлернен бирликте рус тили де огретип башланыла. Бу девирде исе «Зынджырлы» медреседе Каирде тасильни алгъан, сонъоа исе Санкт-Петербург университетини битирген Исмаил Леманов рус тилинден дерс ,ере эди. Истидатлы оджа ве джемаат эрбабы И. Леманов Мемет Нузетнинъ тилине ве эдебиятына авеслигини корип яш балачыкъны озь имаесине ала [10, c. 236]. О вакъыт, гъалиба, Мемет Нузет рус, Гъарп Авропа ве Шаркъ эдебиятынен, ве, хусута, къыссаларнен таныш ола. Бу вакъытта о озь эдебий эсерлерни язмагъа башлай [7, c. 7].

Башкъа яш къырымтатар зиялылары киби, Мемет Нузет Тюркиеде тасиль олгъан (бу факт совет вакътында ич анъылмагъан, ве, Пирае Къадри-заденинъ фикирине коре, бильмеген эди [5, с. 165]) ве Тюркиеде догъургъан исляат джерьянына шаат эди.

Эльбетте, 1905 сенеге къадар Къырымгъа къайткъан Мемет Нузет инкъилябий мизаджларны ичине чекти [9, c. 49].

Мемет Нузетнинъ ильк шиири 1912 сенеси «Терджиман» газетасында дердж олунгъан олса да, онынъ эдебий яратыджылыкъ ёлу та 1905 сенеси биринджи рус инкъилябынынъ тесири алтында башлай. Иджадыдынъ ильк басамакъларында о, сатиранен огъраша. Тюркиедеки «Генч тюрклер» арекетининъ нетиджесинде Анадолуда олаяткъан вакъиалар, Русие ички ишлер назирлигининъ косьтеришлерине бинаэн Къырымда отькерильген муфти сайлавлары, Русие Думасына сайлавлар, Къырым мырзаларынынъ айнорлыкълары, тарихий шахслардан Николай II, генерал Куропаткин, япон адмирал Того, тюрк сулатны Абдулхамид, рус исляатчы Столыпин акъкъында яза [6, c. 133]. Демек, яратыджылыкъ ёлу башында олгъан Мемет Нузет сиясетнен огъраша эди ве бу хусута пек чокъ сатирик эсерни яратты. О биркъач кере озь эсерни «Терджиман»да дердж этмеге тырыша, амма, озь гъайретлернинъ нафиле олгъаныны анълап бу фикирден ваз гече. Эльбетте, рус укюмети бу яш шаирнинъ яратыджылыгъыны бегенмеди ве 1909 сенеси Мемет Нузет полициянынъ незарети астында тюше. Оны якъалайлар ве Акъмесджит апсханесине быракъалар. Апсханеде дёрт ай яткъан сонъ, оны азат этелер. Полиция незаретинден къачмагъа меджбур олгъан Мемет Нузет Къырымны терк эте [6, c. 133]. 1910 сенесининъ бааринде о къазантатар шаири Габдулла Тукъайнен корюше, онынъ лекцияларны динълей, онынъ куйдюриджи ве кульдюриджи сарказмгъа толу эсерлеринен таныш ола. Габдулла Тукъай тек озь эсерлерни яраткъанынен бирликте классик къыссаларны рус тилинден татар тилине терджиме эткен [10, c. 236].

Эльбетте, Габдулла Тукъайнынъ иджадынен танышувы Мемет Нузетнинъ къалемини пишкинлештире. О вакъыттан берли о пек чокъ меракълы иджвий ве юмористик эсерлерни язды. Олар арасында биз «Ички къурбаны», «Онъмаз бике», «Ошек», «Тек магъа корюнме!», «Гъарип молла», «Ава сертийген», «Анна ве къыз», «Къарт къызнынъ тюшюнджелери» серлевалы эсерни пек яхшы билемиз.

Онынъ тили шиве сёзлернинъ кирсетильгенине бакъмадан саде ве анълайышлы, сымалар исе – джанлы ве парлакъ. Мемет Нузет, биринджилер арасында чешит тюрлю шекиллернен денъей. Меселя, «Анна ве къыз» серлевалы эсерде о озь фикирни анълатмакъ ичюн ананен къызнынъ бахсыны къуллана. «Къарт къызнынъ тюшюнджелерни» тасвирлемеге исе о ички монолог къуллана.

О вакъыттан башлап онынъ иджвий эсерлер кинаели шеклинде де мейдангъа келелер. Демек, ачыкъ-айдын сатирик эсерлеринен о къыссаларны да язмагъа башлай. Кет-кете, о сиясий мевзуларнынъ ерине ичтимаий мевзуларгъа багъышлангъан эсерлерни язмагъа башлай.

Буна онынъ къалемининъ пишкенлиги тек себеби дегиль, къувгъынлыкъкъа огъратувы да муим бир себептир. Совет вакъытларда ич анъмагъан факт будыр: Къырымны большевиклер запт эткен сонъ, чакъышлар нетиджесинде Мемет Нузет учь кере апске къапатылды, бир суч буламадыкъларындан, эр дефасында азат этильди. Бабасыны да бир дефа къапаткъанлар ве, чыкъкъан сонъ, эр шейлерине эль койып, коюнден кетмеге теклиф эттилер. Мемет Нузет бу вазиетини анълап Кезлевден кетти ве Байдар овасы койлеринде оджалыкъ этти, оны къапатмасынлар деп, эр вакъыт мекяны денъишти. 1918 сенеси Мемет Нузет Фера ханым иле эвленди ве бу себептен о тек озю акъкъында дегиль, аиле акъкъында да тюшюнмге меджбур эди. Ондан да эки огълу ола – Юсуф, 1922 сенеси ве Фарукъ, 1924 сенеси догъумлы эдилер [5, c. 166].nuzet2

Бу себептен де о, Шамиль Тохтаргъазынынъ такъдирини козь огюнде тутып, озь шиирлерде сиясий мевзугъа багъышлангъан эсерлерни 1920-джи сенелерден башлап ич яратмады. Онынъ къалеми астындан чыкъкъан эсерлер исе Совет укюметини тиймесинлер деп, иджвий эсерлерни къысса шеклинде яза. Мында да меракълы шекиллерден файдалана. Меселя, ички монолог «Ногъайнынъ адагъы» эсеринде ишлетиле, диалог исе – «Кирпи ве дурна», «Сычан ве мышыкъ», «Такъсим дерси», «Вааз», «Хакъ рахмет эйлесинъ!» экъыссаларында къулланыла.

1928 сенеси Мемет Нузет Байдар коюнде оджалыкъ япкъан сенелеринде оны ГПУгъа чакъалар. Бу весикъа озь ишни япа. ГПУ Халкъ маарифи коммисариатына, о, озь невбетинде, Мемет Нузетке иш ерини бошатмагъа эмир бере [15, с. 8].

Онынъ вазиети, эльбетте, пек агъыр эди. Онынъ вазиетте булунгъан Бекир Чобан-заде шиириетини быракъты ве тевбе мектюбини язды. Бу вазиетини о истизалы «Такъсим дерси» серлевалы къыссада тасвирлей. Арслан вазиетинде олгъан Совет укюмидир. Къашкъыр ролюнде Номан Челебиджиханлар, Амди Гирайбайлар, Умер Ипчилер таныймыз. Бекир Чобан-заделер исе тильки ролюнде пейда олалар.

Мемет Нузет исе озю, агъыр олса да, къыссаларны язмагъа девам эте. Бу джемаатынынъ, бу миллетнинъ къусурларны корьгенде о индемез олмай. О себептен де, агъыр вакъытларда о бир сыра къысса яза.

Базы теткъикъатчыларынынъ фикирлерине коре, 1920-джи сенелери Совет укюмети Мемет Нузетке онынъ менфаатына уйгъан эсерлерни язмагъа теклиф эте (я да эмир бере?). Буна бир къач себеп бар эди [15, 8]. Мемет Нузет челебилерден, яни къырымтатарларнынъ энъ эски сюляледен экисине менсюп эди. Бундан да гъайры, бабасы, Ислям Челеби, Айдаргъазы коюнде буюк чифтлик саби динлер адамлардан эди. Бутюн булар «сыныф душманлар»ны Сибирге я да Соловкиге айдап чюрютмек ичюн етер эди.

Бу себеплерден, озюни, озь къорантасыны акъламакъ ичюн о моллаларнынъ менфий чизгилерни мейдангъа чыкъармакъ меджбур эди. Олар арасында биз бойле эсерлерни тапасыз: «Узун къулакъ азиз», «Ногъайнынъ адагъы», «Джин софрасы», «Гъарип молла», «Вааз», «Тюркюли намаз», «Хакъ рахмет эйлесин!». Лякин, диннинъ зарарынынъ ве яманлыгъынынъ устюн-устюн тенкъити астында о  озь терен фикирлерни де юрьсете.cholsiirleri

Базы къыссаларда о озь вазиетини мыскъыллап косьтере. Меселя, «Хакъ рахмет эйлесинъ!» къыссасында о озюни тасвирлей. Шу эсернинъ сюжети бойледир: бир койлю онынъ копеги ольген сонъ оны адам киби коммеге ниетлене. Бу акъкъында эшиткен молла кой башына шикяетнен келе: Ал шуны, – деп, – тертипке. Бу адам исе, дженазе мерасимини акъламакъ ичюн ахмакъ анълатувыны уйдура:

«Копек ольгенде деди манъа: джан берем Аллагъа,

Мени ком де, койларымны эманет эт моллагъа.

Мола меним гунях ичюн айрат этер ёлунен,

Дуа этип, къурбан чалып, дагъытыр озь къолунен».

Мола акъай исе, тез сакъал сыйпап дей: «Хакъ рахмет эйлесин!

Дженнетлидир о, иншалла, онда гуня нейлесин?» [13, с. 93]

Не олса олсун, сиз истеген шейлерни япарым, амма озь фикилерни де анълатырым, – манасыны ташыгъан къыссада о озь къувуджылардан къылына.

Онынъ энъ мешур «Ногъайнынъ адагъы», «Сокъур козьден саадет», «Джин софрасы», «Вааз», «Менден де гедженъ хайыр!», «Сычан ве мышыкъ», «Хакъ рахмет эйлесинъ!», «Тюркюли намаз», «Кирпи ве дурна» серлевалы къыссаларда биз чокъ къат сымаларны тапамыз.

Мемет Нузетнинъ усталыгъы чокъманалы къыссаларны яратылгъанда изар этиле. Меселя, биринджи бакъыштан «Менден де гедженъ хайыр!» енгиль юмористик эсерге ошай. Лякин, бу къыссадыр, ве ачыкъ-анълайышлы сымалары астында башкъа, терен образлары тасвирлене. Меселя, Къырым Совет акимиетине бойсунгъан сонъ Тюркиеге ве Румынияга къачкъан къырымтатар зиялыларнынъ Совет акимиетине менфий мунасебети бу къыссада тасвирлене.

Бойле де «Кирпи ве дурна», «Сычан ве мышыкъ» эсерлерни анъламакъ мумкюн. Намуслы адам ве пезевенк арасында, такъатсыз ве къуветли арасында мусавий мусабетлерге ери ёкъ, достлукъ-муаббет ич олмаз! – манасыны ташыгъан сиясий къыссалар де онынъ ватандашларыны, фикирдешлерини терен тюшюнджелерге даладжакъ эди.

Коллективизация меселеси исе «Вааз» къыссада тасвирлене. Кене, бу эсирде санки молланынъ ачкозьлиги тасвирлене, амма, терен бакъсакъ, козьге даа бир меракълы аналогия тюше: адий койлю ве Совет акимиети арасында мунасебетлери. Бу акъта айтмакъ керекмиз ки, Мемет Нузет бу эсерде Совет укюметининъ тарафыны дегиль, саде къырымтатар койлюнинъ тарафыны ала.

«Тюркюли намаз» исе Къырымдаки къабарлыгъыны ве ахлякъий бозулыгъыны тасвирлей. 1920 сенелерде, ачлыкъ вакътында кельген мадий ярдымыны, гъыданы Совет мемурлар хырсызладылар. Бу себептен ачлыкъ сенелери девамында 76,000 къырымтатар адамы ольди [18, c. 62]. Буна шаат олгъан Мемет Нузет индемеге истемей, ве озь сиясий къыссада тасвирлемеге тырыша.

Мемет Нузетнинъ «экиюзьлюгини», «итаатсызлыгъыны» анлагъан Совет укюмети онъы апсханеде къапатмагъа себеби къыдырмакъта эди. Лякин, Мемет Нузетнинъ 1934 сенеси, 4 майыста афыра олюми онъны келеджек якъалавлардан ве эзаплардан къуртара.

Къулланылгъан эдебият

  1. Ахмедов А. М., Мамедов К. Д. Азербайджанская литература [первой половины XIX в.] // История всемирной литературы. – т. 6. / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1989 – с. 448-453
  2. Капчигашев Иван Васильевич (1918-1989) / http://gorod.abakan.ru/culture/writers
  3. Киргизская детская литература / http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/culture/jjkuu
  4. Комбу С.С. Изучение переводных произведений в средних и высших школах Тувы / http://e-lib.gasu.ru/eposobia/liter/R_20.html
  5. Къадри-заде П. Мемет Нузетнинъ терджмеиалы / Мемет Нузет. Къырымнынъ чёль аятындан: Сайлама эсерлер джыйынтыгъы. – Симферополь, 2003. – с. 165-167
  6. Къандым Ю. Мемет Нузетнинъ сёз эльмазлары: Мемет Нузетнинъ 115 йыллыгъына / Йылдыз. – № 3, 1998. – с. 130-143
  7. Къандым Ю. Ташламам къалемнен алеми сёкюп…/ Янъы дюнья. – июнь, 14, 2003. – с. 7-8
  8. Мемет Нузет 1888-1934 / Юнусова Л.С. Крымскотатарская литература: Сборник произведений фольклора и литературы VIII-XX вв. – Симферополь, 2002. – с. 192-195
  9. Мемет Нузет / Къуртнезир З. Къырымтатар эдиплери: омюр ве яратыджылыкъ акъкъында къыскъа малюматлар. – Симферополь, 2000. – с. 49
  10. Мемет Нузет / Фазылов Р., Нагаев С. Къырымтатар эдебиятынынъ тарихи. Къыскъа бир назар. – Симферополь, 2001. – с.235-242
  11. Михайлов А. Д. Введение // История всемирной литературы: т. 2. / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М., 1984 – с. 7-22
  12. Нузет, Мемет / Деятели крымскотатарской культуры (1921-1944 гг.): Библиографический словарь. – Симферополь, 1999 – с. 146-148
  13. Нузет М. Къырымнынъ чёль аятындан: Сайлама эсерлер джыйынтыгъы – Симферополь, 2003. – 240 с.
  14. Нузет, Мемет / Крымскотатарская энциклопедия. Т.2.: Л-Я / Сост. Проф. Р. Музафаров, А. Короткая. –Симферополь, 1995. – с.547
  15. Сеитягъяев Н. Тертип этиджеден бир къач сёз / Нузет М. Къырымнынъ чёль аятындан: Сайлама эсерлер – Симферополь, 2003. – с. 5-12
  16. Cеит Абдулла Озенбашлы / Фазылов Р., Нагаев С. Къырымтатар эдебиятынынъ тарихи. Къыскъа бир назар. – Симферополь, 2001. – с.232-233
  17. Чобан-заде Б. Къырымтатар эдебиятынынъ сонъ деври: Маруза. – Симферополь, 2003. – 132 с.
  18. Чубаров Э. Гражданская война и голод в Крыму / Очерки истории и культуры крымских татар / Под. ред. Э. Чубарова. – Симферополь, 2005. – с. 60-63
  19. Шемьи-заде Э. Эс татлы ель, тылгъын, талгъын…: Мемет Нузетнинъ аяты ве яратыджылыгъы акъкъында / Шемьи-заде Э. Омюр ве яратыджылыкъ. – Ташкент, 1974. с. 23-57
  20. Fable <http://en.wikipedia.org/wiki/Fable&gt;
    Retrieved on 19 January 2008.
  21. Mehmet Nuzhet / Mahmut Nedreti Ali. Romanya türk-tatar edebiyatı. I. – Kostence, 1999. – s. 93-108
  22. Turkish literature, comprising fables, belles-lettres and sacred traditions, translated by Epiphanius Wilson, A. M.; The Colonial Press; London, New York; pp. 3-23.

© Maksym Mirieiev 2012

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s