Буюк-Ламбат кою лехчесининъ фонетик, морфологик, лексик-семантик хусусиетлери


КИРИШ

 Къырымтатар шивелерининъ огренювине багъышлангъан тедкъикъатларнынъ сайысы чокъ дегиль. Аслында, шивелер – эдебий тильнинъ зенгинлештирюв чокъракълары олалар. Бойлеликнен, къырымтатар шивелери ве лехчелери земаневий къырымтатар тилининъ зенгинлигини арттырмагъа, башкъа тиллерден алынгъан ве калька киби къулланылгъан сёзлер еринде ерли тар шиведеки ишлетильген лакъырды тилинден янъы сёзлерни ишлетип башлап, хусусий сааларында янъы сёзлерни кирсетмеге имкян берелер, эм тилини байыталар. Белли ки, земаневий эдебий къырымтатар тилининъ теркибинде чокъ шиве сёзлери кирсетильди. Шиве сёзлери бедиий эдебият эсерлеринде чокъ къулланылалар ве, кет-кете, эдебий тилине кирмектелер.

Башкъа тарафтан, тар шиведеки морфологик ве фонетик хусусиетлерини билип, имкяны олгъаны къадар чешит-тюрлю сёзлер къайдан ве не вакъыт пейда олгъаныны анълатмасы мумкюн. Белли тильшынас У. Куркчи айткъанына коре, «язы эдебий тиль шу тильде язып-окъугъан халкъынынъ диалектлеринден файдаланып турар» [6]. Мында биз де къайд этмек керекмиз ки, шиве сёзлери тек лакъырды тилинде дегиль, даа да тар ихтисасий терминлерде тапамыз. Меселя, тек Буюк-Ламбатта къулланылгъан унер-зенаатнен багълы сёзлернинъ сайысы пек юксектир.

Шимдики заман къырымтатар тили шивелерининъ огренюви энъ актуаль меселелерден бири ола.

Белли олгъаны киби, земаневий къырымтатар тилинде учь эсас шиве айырыла:

1) чёль (шималь)

2) орта ёлакъ

3) ялы бою (дженюп) денильген шивелер.

Языкъ ки, къырымтатар шивелери даа кереги киби араштырылмагъан. Лякин, къырымтатар тилининъ шивелери ве тар шивелери (лехчелери) там огренильмеген десек, хатагъа ёл береджекмиз. Аслында, къырымтатар шивелерининъ огренюви XIX асырдан башлады. Лякин, къырымтатар шивелери теткъикъатларынынъ чокъусы устюн-устюн ола. Бу себептен оларнынъ эмиети кереги киби юксек дегиль. Онынъ себеби – амелий теткъикъатларнынъ эксиклиги. Меселя, бир шималь шивесининъ олгъанына бакъмадан тюркшынас ильмий эдебиятында «чёль шивелери» акъкъында язалар [12]. Базы вакъыт алимлер белли малюматларына эсасланып, джанлы тилине дикъкъатны ич джельп этмейлер. Бу себептен, бугуньки амелий теткъикъатларынынъ актуаллиги олдукъча юксек олмасыны деп саямыз.

Бир де бир шивени теткъикъ эткенде, алимлер ишбу шивесининъ нумюнелерини топламагъа арекет этелер. Топланылгъан малюмат талиль этиле ве эм бир де бир шивеге аит олгъан изоглоссалар бельгилене.

Бу акъта анъмакъ керекмиз ки, шивелерининъ огренюви иджреттен сонъ къырымтатар сакинлерининъ къарыштырылып яшагъаны ве эдебий тилининъ инкишаф этювини себеп белли дереджеде муреккеплешкен. Шубесиз ки, мезкюр джерьянлар шиведеки фонетик, морфологик ве грамматик хусусиетлерининъ ёкъ олгъанына хызмет эте. Лякин бу бозуджы джерьяны даа шиведе лаф эткен адамларнынъ тилини сонъуна къадар виран этип оламады. Ал-азырда шиве хусусиетлери къарт адамларнынъ (иджретттен эвель догъгъан) лакъырды тилинде пейда олалар. Эльбетте, бу адамларнынъ тили земаневий къырымтатар шивелернен огърашкъан тильшынас ичюн къырымтатар тилинде олып кечкен джерьянлары акъкъында пек эмиетли тиль шаатлыгъы деп сайыла.

Бу курс ишимизнинъ объекти –  ялыбою Буюк-Ламбат коюнинъ лехчесидир. Буюк-Ламбат лехчесининъ аз дереджеде огренгени козьде тутып бу лехчесининъ фонетик, морфологик ве лексик хусусиетлери курс ишимнинъ предмети сечип алдыкъ.

Курс ишимизде агъзавий шеклиндеки берильген малюматларыны топлап, язма менбааларындан файдаланып Буюк-Ламбат лехчесининъ хусусиетлерини джиддий суретте теткъикъ этмеге ниетлендик.

Бу лехчесининъ фонетик, морфологик ве лексик хусусиетлерининъ эр тарафлама огренип тафсилятлы тасвирлеви ве олдукъча терен талиль этюви – курс ишимизнинъ макъсадыдыр.

Макъсадымызгъа етмек ичюн, бойле вазифелерни къойдыкъ:

1) къырымтатар тилининъ диалектологиясыны ачыкъламакъ;

2) шиве лексикасынынъ фонетик, морфологик, лексик-семантик хусусиетлерини огренмек;

3) ялыбою шивесине даир малюмат топламакъ;

4) Буюк-Ламбат кою сёзлернинъ фонетик, морфологик, лексик-семантик хусусиетлерини тапмакъ ве ачыкъламакъ.

Биринджи бабда къырымтар тили шивелери ве тар шивелери араштырмаларынынъ тарихына багъышлангъан умумий бир назар бериле, эм де араштырма усулиетини анълатыла. Бу хусуста да хаберджи акъкъында тафсилятлы малюмат бериле.

Хаберджиге сюргюнликтен эвель Къырымдаки яшайыш, халкъ тюркюлери ве масаллары, куньделик аяты акъкъында лаф мевзулары теклиф этильди.

Экинджи бабда биз Буюк-Ламбат сакинлерининъ лакъырды тилинде пейда олгъан фонетик, морфологик ве лексик-семантик хусусиетлери огрениле. Амелий къысмыны азырлагъанда биз В.В. Радлов ве Л. Селимова тарафындан нешир этильген ве Буюк-Ламбатта догъгъан 68 яшындаки Гульнар Ганиева (Пипитова) (онынъ адреси – Акъмесджит, Водников сокъагъы, 78) тарафындан агъзавий шеклинде берильген малюматларына эсасландыкъ.

Умумий екюн чыкъаргъанда биз Буюк-Ламбат лехчесининъ башкъа къырымтатар тилининъ лехчелери арасында ерини тапмагъа ниетленмиз ве тапылгъан малюматларгъа къыймет кесемиз.

I БАБ. КЪЫРЫМТАТАР ШИВЕЛЕР

АРАШТЫРМАЛАРЫНА УМУМИЙ БАКЪЫШЫ

Шиве – малюм бир ерде яшагъан инсанларнынъ лакъырды тилидир [18, c. 157]. Шиве сёзлери (диалектизмлер) эсасен агъзавий нутукъта къулланылырлар, чюнки шиве малюм бир ерде яшагъан инсанларнынъ агъзавий нутукъта къулланылырлар. Къырымтатар тилинде миллетлерарасы «диалект» термини ерине «шиве», «лехче», «ерли сёйлейиш» адламлары къулланыла. Эльбетте, шивелер эдебий тильге бакъкъанда бедий эсерлерде сийрекче къулланылалар.

«Шиве» анъламындан биз «лехче» я да «тар шиве» терминини айырмакъ керекмиз. Лехче – бир я да бир къач мескюн ерлерде мунасебет вастасы киби къулланылгъан энъ кучюк тиль чешитлиги [19, c. 110-111]. Демек, шиве бир-бирине якъын тургъан лехчелерининъ аляметлерини бирлештире. Лехче тили буюк дереджеде шивенинъ тилине ошай, амма, лехчесинде де тек онъа хас фонетик, лексик-семантик ве морфологик хусусиетлери тапмакъ мумкюн. Лехченинъ теклиги бир къач факторларына эсаслана:

  1. лехченинъ къапылмасы;
  2. лехченинъ ташыджыларынынъ башкъа лехчелеринде лаф эткен адамларнен мунасебетлерининъ сыкълыгъы;
  3. эдебий тилининъ лехчесине тесири;
  4. лехченинъ фонетик, морфологик ве лексик-семантик къаиделерининъ тургъунлыгъы.

Бойлеликнен, Буюк-Ламбат лехчеси белли дереджеде башкъа ялы бою лехчелерине ошай, амма онынъ хусусиетлери де чокъ, ве бу лехчесинде хусусиетлернинъ не къадар чокъ олгъаны суалине бу ишимизде джевап бермеге ниетленемиз.

Къырымтатар шивелери бир сыра фонетик, грамматик, лексик-семантик аляметлеринен айырылып турмакъталар. Къырымтатар шивелерининъ биринджи таснифи мешур тюркшынас В.В. Радлов тарафындан азырлангъан. О, диалектологиягъа даир малюматларны «Образцы народной литературы северных тюркских племен. Наречия Крымского полуострова» серлевалы ишинде 1896 сенеси Санкт-Петербургда нешир этти [13]. В.В. Радлов бутюн къырымтатар шивелерини эки группагъа боле: дженюбий ве шималий шивелер. Озь невбетте дженюбий шивелер учьке болюне:

а)  ялыбою шивеси (Байдардан Ускюткедже);

б) Багъчасарай, Акъмесджит, Къарасувбазар, Кефе ве Керич шеэрлерининъ шивеси;

в) дагъ халкъынынъ шивеси.

Шималь шивелерини В.В. Радлов экиге боле:

а) къырым шивеси;

б) ногъай шивеси.

Белли ки, Радловнынъ бакъышы пек эмиетли эди ве келеджекте язылгъан таснифлерге буюк тесир этти. Меселя, земаневий къырымтатар тильшынас А.М. Меметов къырымтатар диалектлерни эки эсас группагъа боле: огъуз ве къыпчакъ.

В.В. Радловнынъ таснифке къыймет кескен А. Крымский Къырым шивелери арасында буюктен-буюк фаркъ олгъаныны къайд эте. Меселя, озь тенкъидий макъалесинде А. Крымский Керич ярымадасында яшагъан халкънынъ тили Кёзлев лехчесине ошамагъаныны бильдире. Шубелерни ич догъурмагъан факт бойледир ки, академик В.В. Радловнынъ теткъикъатлары къырымтатар тилининъ тарихында энъ муим ерлерден бирини алмакъта.

А. Самойлович, академик В.В. Радловнынъ ильмий тарафдары оларакъ, къырымтатар тилининъ эки эсас шивелерини айыра:

1. чёль шивеси;

2) шеэр эм дагъ халкъларнынъ шивеси.

Онынъ нокътаи назардан, шеэрлерде ве дагъларда яшагъан къырымтатарларнынъ тили шималь Кавказда яшагъан тюрк халкъларнынъ тиллерине ошай [, с. 7].

Шиве нумюнелери тюрлю фольклор эсерлеринде къулланылалар. 1926 сенеси В.И. Филоненконынъ «Къырымтатар тапмаджалары» серлевалы джыйынтыгъы нешир этиле. Топлагъан тапмаджаларыны муэллиф эки группагъа боле:

  1. ялыбою тапмаджалары;
  2. чёль тапмаджалары [22, с. 33].

1930 сенелери Къырымда шивешынаслыкънен огърашкъан рус тильшынас В. А. Богородитский, тюрк тиллерининъ бир таснифини япкъанда къырымтатарджасынынъ дегиль де, тек «Къырымнынъ ялыбою диалектининъ» туркмен, азербайджан, тюрк, къарачай, малкъар ве къумукъ тиллерининъ янында дженюп-гъарп тюркче группасында ер алгъаныны къайд этти [22, с. 33].

Корьгенимиз киби, араштыраджынынъ чокъусы къырымтатар шивелеринининъ къыпчакъ я да огъуз олгъанына коре болелер.

А. Крымский озь таснифни теклиф эте: къырымтатар тилининъ шивелери учь ола: чёль, орта ёлакъ ве  ялыбою [5, c. 5].

Б. Чобан-заде В.В. Радловнынъ таснифини бираз даа къолайлаштырмакъ ичюн янъы таснифни теклиф эте ве лехченинъ учь шивелерден бирисине  аит олгъаныны анълатмакъ ичюн «агъламакъ» фиильни къуллана: «Бунынен бирликте Къырым тили якъындан козьден кочергенде учь айры шивеге айырабилир:

  1. Шималь Къырым (джыламакъ)
  2. Орта Къырым (йыламакъ)
  3. Дженюбий Къырым (агъламакъ)» [20].

Янъы таснифлерге (А. Крымский ве Б. Чобан-заде тарафындан ишлетильген) учюнджи (орта ёлакъ) шивесининъ кирсетильгени къырымтатарларнынъ эдебий тилининъ пейда олгъанына ярдым эткен десек, ич хатагъа ёл бермеджекмиз. Аслында, орта ёлакъта яшагъан къырымтатарлар эки ёнелиш тиль интерференциягъа огърады: бир тарафтан кыпчакъ тиллерине якъын олгъан шималь шивеси тесир этти, башкъа тарафтан исе огъуз тиллерининъ тесири алтында булунгъан ялыбою шивеси де оларнынъ тилинде терен из къалды. Корюле ки, XX асырнынъ башында орта ёлакъта яшагъан къырымтатарлар озь, нормалаштырылгъан, белли дереджеде тургъун олгъан, эки кенар шивелернинъ аляметлерини кирсетильген шиведе лаф эттилер. Эльбетте, орта ёлакъ шивеси Къырым шималинде ве дженюбинде белли дереджеде яхшы анълагъаныны ичюн эдебий тилининъ эсасы оларакъ къабул этильди. Бу акъта анъмакъ керекмиз ки, Къырым шивелернинъ сынырлары бу вакъытта даа ашкяре бельгиленильмеди.

Мында къайд этмек керекмиз ки, мезкюр тильшынаслар къырымтатар шивелерининъ таснифини япкъанда тек шивелернинъ грамматик хусусиетлерине эсасланып тильнинъ лексик-семантик компоненти акъкъында тамамынен унуттылар.

1935-1936 сенелери Къырымдаки биринджи лисаний экспедициясы башланды [14, c. 149]. Бу экспедициянынъ башында тюркшынас Н.К. Дмитриев тура эди. Тек лексик-семантик болюгининъ хадимлерининъ тарафындан 20 бинъге якъын, тюрлю сааларгъа аит олгъан, ыстыла топланылды.

Бундан да гъайры, Н.К. Дмитриевнинъ экспедициясы нетиджелери тюркшынаслар тарафындан азырлангъан къырымтатар шивелернинъ таснифлери бири-бирине ошмагъаныны ачыкъ-айдын анълата. Н.К. Дмитриевнинъ эсабат макъалесинде къайд этиле эди ки, дженюп шивесинде сёзнинъ башында й сесининъ ерине дж сеси (джыйдым), Къарасувбазарнынъ янында исе, протетик к сеснинъ ерине г сеси (гельдим) къулланыла эди. Академик В.В. Радловнынъ мезкюр иш теркибинде, Мисхор коюнде (ялы бою лехчеси) джыйылгъан шиве метинлеринде, эсасен шимальде къулланылгъан, къол сёзю расткеле. Айны койде сёз башындаки г сесининъ ерине базыда к сеси (кельди), ч сесининъ ерине базы позицияларда ш сеси (иштилер, ашты), къоймакъ сёзюнен берабер салмакъ (шималь шивесине хас) сёзю, ягъ сёзнен берабер май сёзю де къулланыла эди.

Демек, къырымтатарлар койлери бири-биринен чокътан сыкъ мунасебетлерде олгъаны ичюн тиль интереференция джерьяны башлады ве эдебий тилининъ пейда олгъанына эсас себеплерден бири эди. Лехчелернинъ къарышувы фонетик, морфологик ве лексик-семантик севиелериндеки сынырларынынъ ювулгъанына имкяны догъурды.

Бу сенелерде экспедициянынъ нетиджелеринен багълы олгъан, 37 макъале басыла. Экинджи джиан дженкинден сонъ экспедициянынъ материаллары гъайып ола. Артыкъ Къырымда бойле экспедиция кечирильмеди.

Совет тюркшынас Э. Севортян озь таснифини япкъанда учь компонентни козьде тутты: фонетик, морфологик ве лексик-семантик.

Б. Чобан-заде киби, о орта ёлакъ шивесини айыра. Озь макъалесинде о яза: «Чёль шивесининъ дженюп сынъыры тахминен бойледир: Кёзлев, Биюк-Онлар-Кефе-Керич ярымадасы. Дженюбий шивеси ялыбою эм Байдар Кефеге узаткъан дагъ ёлагъында ишлетиле. Бу эки шивелер арасында – орта ёлакъ шивесининъ ери» [16, c. 257].

Аксине, Дёрфернинъ таснифи Э. Севортяннынъ таснифине ошамай. Дёрфер къырымтатар шивелерини бойле тасниф эте:

  1. Къырымосманлыджа –  ялыбоюнда;
  2. Орта къырымтюрк шивеси учьке болюне:

а. шималий шиве, меркези – Багъчасарайда;

б. дженюбий шиве;

в. шаркъ шиве, меркези – Кефеде

3. Къырымтатар шивеси Къырым ярымадасынынъ шималь-гъарп ве шаркъ тарафларында къулланыла.

4. Къырым ногъайджа Перекоп янында, демек, Къырымнынъ шималь сынъырларында ве ве Къырым ярымадасындан чет лаф этиле.

5. Добруджа татар шивеси Констанцадан гъарп тарафында къулланыла.

6. Добруджа ногъай шивеси Констанцадан сырт тарафында ишлетиле.

Шу иште берильген терминологиясында, эльбетте, озь къусурлары да бар. Онъа коре, Къырым ярымадасынынъ дженюп тарафында аслында къырымтатар тилинде кимсе лаф этмей, затен ондан эвель бильмеген «къырымтюрк» тили ишлетиле. Бу ыстылаларны биз даа чокъ тюрк алимлернинъ таснифлеринде тапамыз. Меселя, ялыбою лехчелернинъ огренювине багъышлангъан 1966 сенеси Emel меджмуасында тюрк тюркшынас Октай Ор тарафындан басып чыкъарылгъан «Къырымда лаф этильген тюрк диалектлери ве дженюбий Къырым диалектинде корюльген базы сес озелликлери» макъалесинде биз «къырымосманлыджа» терминнинъ къулланувыны тапамыз [21, с. 6]. Аслында, Османлы тесирилеринде булунгъанда ялы боюнда яшагъан къырымтатарларнынъ тили де Истанбул тюркчесине ошай. Меракълы ки, Т. Ковальский В.В. Радловнынъ тарафындан топланылгъан  ялыбою халкъынынъ эсерлерине бойле тефсир эте: «[Бу эсерлерни] окъугъанда базы ерлерде Истанбул тюркюнинъ къалеми астындан чыкъабилегени дуюла» [5, c. 5].

Л. Селимованынъ тарафындан берильген малюматларына коре, Османлы тилининъ тесири бойле фонетик хусусиетлеринде корьмек мумкюн [17, c. 35]:

1. сёз башында д>т, г>к, й>дж сеслернинъ денъишмеси (тол-=дол-, кунь=гунь, джыгъыл-=йыгъыл-).

2. сёз башында ве ичинде базан эм де м, эм де б; эм б, эм де в сеслернинъ къулланылмасы (бен=мен, бер=вер, бар=вар).

3. нъ ерине н къулланылувы (бабан=бабанъ)

Октай Ор башкъа фонетик хусусиетлерине эсасланып дженюбий лехчелерининъ 6 тюрлю олгъаныны къайд эте [21].

1. Баты лехчеси (Кикинеиз, Лимена, Симеиз, Алупка, Гаспра, Кореиз ве Мисхор)

2. Дерекой кечит лехчеси (Мисхорнен Никита арасында)

3. Меркез лехчеси (Никита ве Гъурзуфта)

4. Буюк Ламбат кечит лехчеси (Гъурзуфнен Тувакъ арасында)

5. Шаркъ лехчеси (Тувакъ, Ускют; Караим).

6. Мариуполь лехчеси (Азак денизнинъ янында Мариуполь шеэринде румларнынъ лакъырды лехчеси).

Бу акъта анъмакъ керемиз ки, шу таснифни Октай Ор тек фонетик хусусиетлерине эсасланып тизди.

Къырымтатар тильшынас А. Мазинов, А.Л. Бертье-Делагард тарафындан азырлангъан шиве харитасына (XVIII асыр) эсасланып, къырым рум ве урум тиллер шивелери ве къырымтатар ялыбою лехчелери арасында уйгъунлашып кельгенини анълата. Онъа коре, Алупка ве Буюк-Ламбат арасында яшагъан ялыбою къырымтатарларынынъ ве урумларнынъ урзуф-ялта тар шивеси арасында сыкъ тиль алякъалары бар.

Языкъ ки, ал-азырда къырымтатар шивелерининъ араштырыджылары я да фонетик, я да лексик хусуиетлерини козьде тутып, терен теткъикъатыны япып оламадылар.

Бу саада даа терен теткъитат намлы Московалы къырымтатар тильшынасы С. Изидинова «Къырымтатар тили шивелерининъ фонетик хусуcиетлери» тарафындан нешир этильди [4]. Бу кучюк, амма акъикъкъаттен муим иште С. Изидинова эсас учь шивесининъ хусусиетлерини тафсилятлы суретте анълата. 1982 сенеси С. Изидинова къырымтатар шивелерининъ фонетик ве морфологик хусусиетлерине багъышлангъан ишни къорчалады.

Шималь шивесининъ хусусиетлерине багъышлангъан макъале Э.Н. Меджитованынъ къалеми астындан чыкъа. Аслында, бу тюркшынас чёль шивесини огренди ве бир сыра ильмий макъалелерни язды:  «Къырымтатар чёль (шималь) шивесининъ лексик хусусиетлери» [9], «Къырымтатар чёль (шималь) шивесининъ фонетик хусусиетлери» [10] ве «Къырымтатар чёль (шималь) шивесининъ грамматик хусусиетлери» [11].

2006 сенеси Л. Селимова Анкарада «Kırım Tatar Türk Ağızları (Akmescit, Bahcesaray, Güney Kiyi Bölgesi): Ses bilgisi» серлевалы ильмий ишни такъдим эте. О да биринджи теткъикъатчылардан ильк оларакъ, дженюп шивесининъ тафсилятлы таснифини теклиф этти. Месафе оларакъ тахминен 270 километрлик саиль боюнджа узангъан ве Акъяр шеэри иле Кефе шеэри арасында булунгъан эр кой ве районлар бойледир: Чоргъун, Гаспра, Дерекой, Гурзуф, Дегерменкой, Ялта, Алушта, Судакъ, Тувакъ, Корьбек, Кучюк-Узень, Ускют, Айсерез, Таракъташ, Къутлакъ, Отуз. Онынъ таснифке коре  ялыбою шивесининъ 14-15 лехчеси бар [17]. Бу иште тек дженюбий шивенинъ фонетик хусусиетлери козьде тутула.

Къайд этмек керекмиз ки, бу хусуста язылгъан эвельки ишлерде, тек фонетик, тек лексик-семантик ве тек морфологик хусусиетлерини огренильди. Бу себептен де бу вакъыткъадже дженюбий лехчелер акъкъында тафсилятлы ве эр тарафлама араштырма язылмагъан.

Ал-азырда къырымтатар лехчелери бир сыра себеби ичюн ёкъ олалар ве оларны яхшы бильген иджреттен эвель догъгъан сакинлерден тиль шаатлыкъларыны топлап бу тиль хазинеси сакъламакъ ве тиль инкишафы джерьянында къуулланмакъ маиший зарурети деп саямыз.

II БАБ. БУЮК-ЛАМБАТ ЛЕХЧЕСИНИНЪ

ФУНКЦИОНАЛЬ ХУСУСИЕТЛЕРИ

II.1. Буюк-Ламбат лехчесининъ фонетик хусусиетлери

II.1.1. Буюк-Ламбат лехчесининъ земаневий фонетик хусусиетлери

Буюк-Ламбат лехчесинде бир сыра фонетик хусусиетлери бар. Бу иште биз «Къырымтатар тили. Фонетика. Лексикология. Фразеология. Лексикография» китабында теклиф эткен латин элифбеси эсасында ишлетильген транскрипцияны къулланамыз [18, c. 34-35].

  1. Созукъ сеслернинъ созулып айтылувы тутукъ сеслернинъ тюшип къалмасынен пейда ола.

А. Базы вакъыт догърултув келишинде замирлер эм исимлер [ğ] сеси тюшюп къалгъаны ичюн сонъундаки [a] сеси созулып теляффуз этиле. Мисаль: [sa:] (эдебий тильде [saña]). Бу хусуста къайд этмек керемиз ки, бойле вариант эдебий вариантнен къырыштырылып къулланыла.

Б. Догърултув келишинде исимлер, исимфиилер [ğ] я да [g] сеслери тюшюп къалгъаны ичюн сонъундаки [a]/[e] сеслери созулып айтыла. Меселя, эдебий тильде бар олгъан [bağışlama:] сёзю синкопагъа огърап [bağışlamağa] киби айтыла. Я да: [adama:] (эдебий тильде [adamğa] шекили къулланыла). Лякин, интерфенеция нетиджесинде эки формасы лакъырды тилинде къарыштырып къулланыла.

2. Эдебий тилине къаршы олып, дудакълыкъ экинджи эджадан сонъ сакълана ве Буюк-Ламбат сакинлерининъ сёзлери нутукъ джерьянында бу къаидеге бойсунып теляфуз этиле.

А. Базыда, дудакълыкъ экинджи эджадан сонъ тюшюм келишинде сакълап къала. Мисаль: [onŭ] (эдебий тильде [onı]).

Б. Саде кечкен замандаки фиильде -ду/-дю ([dŭ]/[d΄ǚ]) аффикслери эр даим къулланыла. Мисаль: [öl΄d΄ǚ] (эдебий тильде [öl΄d΄ ĭ]).

3. Бенъзешме (ассимиляция) къонушма сырасында сыкъ-сыкъ пейда ола. Мисаль: [m˚üs˚ülmannar] (эдебий тилинде [m˚üs˙ül˚manlar]). Я да: [аynacı] (эдебий тилинде исе [ayneci]). Я да: [mağrep] (эдебий тилинде исе [mağrap]). Я да: [xoroz] (эдебий тилинде исе [xoraz]).

4. Базы вакъыт бенъзешмезлик (диссимиляция) де пейда ола. Меселя, танълай бенъзешмеси сыкъ-сыкъ бозула: [vahıtt˙e] (эдебий тильде [vahıtta]).

Узакъ бенъзешмезликнинъ мисали: [mul΄kün] (эдебий тильде [mumkün]).

5. Къыпчакъ тиллеринде пейда олгъан [q] сеси Буюк-Ламбат лехчесинде ёкъ. Онынъ еринде [x] сеси къулланыла. Мисаль: эдебий тильдеки [qaldıq] сёзю спирантизациягъа огърап [xaldıx] киби айтыла.

6. Спирант [ş] сеси янындаки арт сыра созукъ сеслерни йымшаталар. Мисаль: [ş˙indĭ] (эдебий тильде [ş˙imdĭ]).

7. Башкъа  ялыбою лехчелерде киби, сёз башында [b] сесининъ еринде «v» сеси къулланыла. Мисаль: [vermek] (эдебий тильде [bermek]).

8. Базы вакъыт [p] сеси исе [b] сесине чевирелир. Мисаль: [bıçmax] (эдебий тилинде исе [pıçmaq] шекили беллидир).

9. Къомшу сеслери айтылув джерьяныны къолайлаштырмакъ ичюн ер денъишмелерге огърайлар. Метатеза пейда олувынынъ башкъа мисаллери: мектебин [mekteb΄in] Буюк-Ламбат лехчесинде [mektebn΄i] киби теляффуз этиле. Даа бир мисаль: [buların] (эдебий тилинде [bularnı]).

10. Эджа ютумы (гаплология) нетиджесинде Буюк-Ламбат лехчесинде бир бирине ошагъан эки эджадан бириси тюшип къала. Мисаль: [bĭrşaytın] (эдебий тильде [bĭrşeyaytın]). Лякин эджа ютумы тек Буюк-Ламбат лехчеге хас дегиль, башъка лехчелерде де расткеле.

11. Къайнашма (хиатус) нетиджесинде Буюк-Ламбат лехчесинде ян-яна тургъан эки сёзлерде сонъундаки ве биринджи арифлер бир арифке я да дифтонггъа чевирелер. Мисаль: [[alket΄ip]] (эдебий тильде[alıp ket΄ip]).

12. Айтылув джерьянында Буюк-Ламбат лехчесинде авуштырма (метатеза) нетиджесинде базы сёзлер эдебий тилинден фаркълы оларакъ къулланылалар. Мисаль: [naslı] (эдебий тилинде [nasıl]).

Демек, теткъикъатымызнынъ нетиджесинде биз Буюк-Ламбат лехчесининъ эдебий тилинден бир сыра фонетик фаркълыкъларыны таптыкъ. Айны вакъытта, биз башкъа ялыбою шивелерге хас фонетик хусусиетлерини тапып оламадыкъ. Меселя, бир сыра ялыбою лехчелеринде сёз башында мейдангъа кельген янгъыравукълашмасыны биз тапып оламадыкъ. Мисаль оларакъ, Таракъташта расткельген [gitmek] сёзю Буюк-Ламбатта фаркълыджа айтыла: [ketmek].

Аксине, базы вакъыт биз Буюк-Ламбат лехчесинде сагъырлашувны незарет этемиз: [tut] (эм эдебий тилинде, эм ялыбою шиведе [dut] шекли къулланыла). Я да, къыпчакъ тиллеринде киби «агъа» анъламы «акъа» шеклинде къулланыла.

Бойлеликнен, биз Буюк-Ламбат лехчесининъ бар олгъанынынъ бир сыра инандырыджы делиллерни таптыкъ.

II.1.2. Буюк-Ламбат лехчесининъ ёкъ олгъан фонетик хусусиетлери

В.В. Радлов тарафындан 1896 сенеси азырлангъан «Образцы народной литературы северных тюркских племен. Наречия Крымского полуострова» адлы китабында биз Буюк-Ламбат лехчесинде айтылып язылгъан «Падишахынъ бир огълу» серлевалы масалны таптыкъ [13, c. 78].

Бизим дикъкъатымызны джельп эткен факт будыр ки, Буюк-Ламбат лехчесинде лаф эткен замандашларымызнынъ айтылышы В.В. Радловнынъ транскрипция шеклинде язылгъан метинден фонетик тарафындан бир сыра фонетик фаркълары бар:

1. В.В. Радловнынъ метинде эдебий тилиндеки [k] сесининъ ерине [g] сеси къулланыла:

Эски Буюк-Ламбат лехчеси

Земаневий Буюк-Ламбат лехчеси

Земаневий эдебий тили
Öldÿkтäн бабасыны гöмдÿлäр Ольгенден сон бабасыны комдюлер Ольгенден сонъ бабасыны комдилер

2. В.В. Радловнынъ метинде эдебий тилиндеки гъайып олгъан  фарингаль [h] сеси къулланыла:

Эски Буюк-Ламбат лехчеси

Земаневий Буюк-Ламбат лехчеси

Земаневий эдебий тили
Сiз сабаh гäliңiз мађа Сиз саба келиниз магъа Сиз саба келинъиз манъа

3. В.В. Радловнынъ метинде эдебий тилиндеки [t] сесининъ ерине [d] сеси къулланыла:

Эски Буюк-Ламбат лехчеси

Земаневий Буюк-Ламбат лехчеси

Земаневий эдебий тили
босађаның диби Босагъанын тюбю Босагъанынъ тюбю

Бойле фаркъларнынъ себеби – агрессив интерференция джерьяны. Бу интерференция тек сюргюнликтен сонъ башлагъан десек, шубесиз, хатагъа ёл береджекмиз.

1896 сенеси айтылгъан «Падишахынъ бир огълу» адлы масалда биз фонетик денъишмелернинъ излерни тапамыз. Меселя, огъуз тиллерине хас -ан/-ен аффикслери къыпчакъ тиллерине хас -гъан/-ген/-къан/-кен ялгъамалары бирге къулланылалар. Мисаль: «läшi ашаjaн адам». Онынъ янында «гiткен wahытта» ибареси расткеле.

Рус тилининъ тесири морфемик севиесинде де расткелемиз. Шарт мейили мейдангъа кельгенде эдебий тилинде киби тек -са/-се ялгъамасы ярдымынен дегиль де, -ар/-ер аффикслери де къошылувынен пейда ола. Мисаль: «Сорарсаң jaтмаjа jäр да joxтур».

Бильгенимиз киби, лексик-семантик севиеси башкъа тиль севиелерине коре сыкъча денъише. Лексик севиесинде биз В.В. Радлов тарафындан язылып алгъан метинде бир сыра лексик алынмаларыны тапамыз: совет, ахот (охота). Мисаль: «Шiндiк бу ÿч ођлан саwäт äттiлäр кi…» Я да: «Мäнiмнäн гiдäџäк кiм ахот тыр?»

Ондан да гъайры, синтактик моделлери славян тиллеринде къулланылгъан моделлер муджиби къурула: «Мÿlкÿн олмазмы бī проба jaпмаja».

Демек, бир тарафтан, Русиеге Къырымнынъ къошылувынен къырымтатар тилининъ лехчелери рус тилининъ тесири алтында булунды ве, бир арада, бир къач севиеде кет-кете денъишмектелер. Башкъа тарафтан исе, эдебий тилининъ муимлиги артырувынен лехчелер де денъишип олалар. Лякин, олаяткъан денъишмелернинъ тезлиги, акъкъикъатен, пек юксектир.

II.2. Буюк-Ламбат лехчесининъ морфологик хусусиетлери

 Эдебий къырымтатар тили ве Буюк-Ламбат лехчеси арасында низамий морфологик фаркълыкълары бар. Аслында, шу хусусиетлернинъ чокъусы фонетик-морфологик деп саямыз.

Исим:

  1. Буюк-Ламбат лехчесиндеки исим тюшюм келишининъ ялгъамалары да дудакълы созукъ сеслернен пейда олалар. Онынъ ичюн анда -ы/-и, -у/-ю, -ын/-ин, -ун/-юн тюшюм келишининъ ялгъамалары бар. Мисаль: «Анда битирдим мектебин». Я да: «Этин эвде къалдырмаа олмай». Демек, тюшюм аффикси авуштырмагъа (метатезагъа) огърап озь шеклини денъишти.
  2. Буюк-Ламбат лехчесинде саиплик келишини бильдирген аффикслер сингармонизм къаидесине бойсунып 8 вариантлы олалар: -ын/-ин, -ун/-юн, -нын/-нин, -нун/-нюн. Мисаль: «О – эвин берекети». Лякин эдебий тилининъ ве башкъа лехчелерининъ тесири алтында булунгъанда Буюк-Ламбат лехчесинде бир позицияда эм -ын/-ин, -ун/-юн эм де -нын/-нин, -нун/-нюн  вариантларыны ишлетмек мумкюн.
  3. Буюк-Ламбат лехчесинде догърултув келишини бильдирген -гъа/-ге/-къа/-ке аффикслери ерине -а/-е аффикслери къулланмакъ мумкюн. Мисаль: «Эвде онъу къалдырмаа олмай». Я да: «Еди адама дагъытаджасынъ». Сийрекче -гъа/-ге/-къа/-ке аффикслери къулланыла.

Замир:

Буюк-Ламбат лехчесиндеки экинджи шахысны бирликте олгъан замир тюшюм келиши чешит-тюрлю шекиллеринде къулланылабилир: эдебий тилиндеки санъа шекли Буюк-Ламбат лехчесинде сагъа, санъа ве саа шекиллеринде ишлетиле. Мисаль: «Даа не айтайым саа?».  Даа бир мисаль: «Вот, мен саа айтайым». Шубесиз ки, бу шекиллери башкъа лехчелернинъ ве эдебий тилининъ тесири алтында мейдангъа кельди.

Фииль:

  1. Башкъа ялыбою лехчелеринде киби, шимдики заман фииллери эдебий тилинде ишлетильген -а/-е аффикслери еринде Буюк-Ламбат лехчесинде -ый/-ий, -ай/-ей, -уй ялгъамалары къулланылабилир. Мисаль: «Ахшам хоху чыхарыйсынъ». Я да: «Къартанам я да анам балларгъа капик верий».
  2. Базы вакъыт фииль олмагъан модаль мунасебетлерни бильдирген сёзлерге кечкен заманны бильдирген аффикслерден бири къошмакъ мумкюн. Мисаль: «Ахча алмаа ёхти» (Эдебий тилинде ёкъ эди формасы къулланылыр). Демек, ёкъ сёзю фиильге чевирилир.
  3. Шимдики заманны, I шахысны, чокълукъны бильдирген фиилер эдебий -мыз/-миз аффикслери ерине Буюк-Ламбат лехчесинде -йыкъ/-йик аффикслери къулланыла. Мисаль: «Биз “мышых” дейик».
  4. Шарт мейили тек -са/-се ялгъамасы дегиль, -ар/-ер/-ыр/-ир аффикске -са/-се ялгъамалары къошулувынен къурула. Мисаль: «О терезени ким бастырырса алтыннен, хызын падышаh онъа верир, деди».

Морфологик севиесинде Буюк-Ламбат лехчесининъ эдебий къырымтатар тилинден фаркълары буюк олмаса да,  олар ялыбою шивесининъ бир лехчеси олгъаны исбатлана.

II.3. Буюк-Ламбат лехчесининъ лексик-семантик хусусиетлери

Шималь, орта ёлакъ ве ялы бою шивелери бир сыра лексик-семантик аляметлеринен айырылып турмакъталар. Бир шиведеки лехчелер де базы вакъыт бир-бирине ошамайлар. Бунъа коре лехче бирлемлерининъ бойле чешитлери бардыр:

  1. Лексик диалектизмлер – эдебий тильде бар олгъан анъланты ве сёз ерине башкъа тамырдан япылгъан синонимик сёзлер.
  2. Семантик диалектизмлер – умумхалкъ тилинде къулланылгъан айны сёзлерден озь лексик маналарынен фаркъ эткен сёзлер.
  3. Этнографик диалектизмлер – эдебий тильде айниетлери олмагъан, белли лехчеде лаф эткен эалиге аит шейлернинъ адларыдыр. Этнографик диалектизмлер белли бир ерде яшагъан инсанларнынъ турмушы, эмегине хас озелликлерини акс этелер. Булар бина ве онынъ къысымлары, ходжалыкъ, къаралты, мутфакъ эшьялары, урба, эмек, ичкилик кибилерни бильдирген сёзлер олып, бугуньде эскирген сёзлер сырасында булунмакътадырлар.

II.3.1. Лексик диалектизмлер

 Лексик диалектизмлер – Буюк-Ламбат лехчесине хас сёзлерни бильдирген энъ буюк группасы.buyuk lambat today.1jpg

«Борю» сёзюнинъ эдебий эквиваленти «къашкъыр». «Борю» сёзю огъуз тиллерине хас сёздир, азербайджан ве тюрк тиллеринде де расткеле.

«Пили» сёзю Буюк-Ламбатта «чипче» манасында къулланыла. Бу – тюрк тилинден алынгъан сёздир. «Piliç» сёздеки ауслаутта олгъан [ç] сеси Буюк-Ламбат лехчесине киргенде гъайып олгъан. Аслында «пили» сёзю муреккеп алынма деп адландырмакъ мумкюн. Бу сёзнинъ энъ эвельки шекили латин тилинде «pullus» киби язылыр экен. Земаневий итальян тилинде исе «чипче» сёзю «pulcino» киби языла. Шубесиз ки, бу сёз баштан тюрк тилине орта асыр Авропа тиллерининъ бирисинден кельген, сонъ исе, тюрк тилинден Буюк-Ламбат лехчесине кирди.

«Йылкъы» сёзни бильдирмек ичюн Буюк-Ламбат сакинлери «орот» сёзюни къуллана эдилер. Шу сёзнинъ къайдан келип чыкъкъаны даа белли дегиль.

Буюк-Ламбатта «берджимек» сёзюнинъ ерине «пейгъамбер тырнагъы» анъламыны къуллана эдилер. Бу сёзнинъ эквиваленти биз ялыбою лехчелеринде даа тапып оламадыкъ.

«Мысырбогъдай»нынъ Буюк-Ламбат эквиваленти – «афрата». Къайд этмек керекмиз ки, бу сёзни бир сыра ялыбою лехчелеринде расткетиремиз.

«Мештерпе» сёзю эдебий «мешребе» сёзюнинъ эквиваленти деп сайыла. Демек, эпентезагъа огърап, бу сёзнинъ шекили Буюк-Ламбат лехчесинде эдебий варианткъа коре башкъаджа теляффуз этиле.

«Савут-аях» сёзю «савут-саба», «чанакъ-чёльмек» манасында ишлетиле. «Савут-аях» сёзю савутнынъ чокъ олгъаныны бильдире.

Алынгъан «фурун» сёзю эдебий тилинде къулланылгъан умумий къыпчакъ «оджакъ» сёзю ерине къулланыла.

II.3.2. Семантик диалектизмлер

Тапылгъан семантик диалектизмлернинъ сайысы лексик диалектизмлерге бакъкъанда чокъ дегиль.

Меселя, «баха» сёзю эдебий тилиндеки «бакъа» сёзюнинъ фонетик эквиваленти дегиль, семантик диалектизм деп сайыла. Бунъа себеп – лехчесиндеки тарлашкъан манасы. «Баха» сёзю эркек джынстаки бакъаны бильдире. Къадын джынстаки бакъаны бильдирмек ичюн тек Буюк-Ламбаткъа хас «бахачане» сёзю ишлетиле.

Буюк-Ламбат лехчесинде къулланылгъан «чалт» сёзюнинъ манасы эдебий сёзюнинъ манасына бакъкъанда аксине кенишлетти ве «къызматабан» манасында ишлетиле.

II.3.3. Этнографик диалектизмлер

Буюк-Ламбатта турмушнен ве маневий аятнен багълы тек бу коюнде ишлетильген сёзлернинъ чокъусы бар.

«Джомал» сёзю рус тилине терджиме этсек «колядка» манасыны бильдирир. Бу сёз тек ялыбою койлеринде къулланыла эди ве, шубесиз, къырымтатар медениеттеки христиан маневий къалымтыларынен багълыдыр. Бу сёз чёль ве орта ёлакъ лехчелеринде ич расткельмей.

«Джеп пычагъы»ны бильдирген сёзю – «чахыр». «Чахыр» сёзюнинъ этимологиясы белли дегиль ве башкъа ялыбою лехчелеринде расткельмей.buyuk lambat today

«Налбант» сёзюнинъ Буюк-Ламбат эквиваленти – «налджы»дыр.

Буюк-Ламбат лехчесинде «метий», «варель» сёзлернен бирге «савнас» сёзю къулланыла. Бу сёз башкъа лехчелеринде расткельмей. Бу сёзни къулланып башлап къырымтатар эдебий тилини зенгинлештирмеге мумкюн.

НЕТИДЖЕ

 Буюк-Ламбат лехчесини теткъикъ эткенде биз бир сыра фонетик, морфологик ве лексик-семантик хусусиетлерни таптыкъ. Фонетик тарафындан Буюк-Ламбат лехчеси, шубесиз, огъуз тиллерине якъын тура. Фонетик хусусиетлернинъ теткъикъаты Буюк-Ламбат лехчесининъ инкишафыны ве олып кечкен денъишмелерини косьтере.

Айны вакъытта, Буюк-Ламбат лехчесини козьде тутып биз лексик алынма эснасы насыл кечкенини ачыкъ-айдын коремиз.

Низамий морфологик денъишмелер чокъ дегиль ве олар, эксериетте, фонетик-морфологик севиеде булуналар. Къайд эмек керекмиз ки, морфологик севиеде Буюк-Ламбат лехчеси, башкъа ялыбою лехчелери киби тюрк тилине якъынджа ола. Амма, Таракъташ лехчесинен Буюк-Ламбат лехчесини тенъештиреджек олсакъ, Буюк-Ламбат лехчесининъ эдебий тилине якъынджа тургъаныны ачыкъ-айдын коремиз. Демек, Буюк-Ламбат лехчеси башкъа ялыбою лехчелери ве эдебий тиль арасында олгъаныны иза этмелимиз.

Буюк-Ламбат лехчеси мисаль оларакъ земаневий къырымтатар тилинде бар олгъан сёзлернинъ семагтик хазинесининъ зенгиллештирювини ачыкъ-айдын косьтере. «Баха» сёзю эдебий къырымтатар тилинде шимди «бакъа» манасында къулланыла, амма Буюк-Ламбат лехчесиндеки бу сёзнинъ тарджа бир манасы бар – «эркек джынстаки бакъа». «Къадын джынстаки бакъа» анъламыны исе «бахачане» сёзю бильдирир. Бу сёзни да актив суретте ишлетип къырымтатар тилини зенгинлештирмек мумкюн.

Буюк-Ламбат лехчеси мисаль оларакъ, диалектизмлер ярдымынен тиль васталарыны насыл артырабиледжегини коремиз. Меселя, «савут-аякъ» сёзюни «савут-саба», «чанакъ-чёльмек» синонимлери бирге къулланмакъ мумкюн. «Налджы» сёзюни «налбант» сёзю бирге ишлетип, шубесиз, бу анъламнен багълы къырымтатар тилиндеки синоним сырасыны зенгинлештиребилирмиз.

Бойле де «савнас» сёзюни «метий», «варель» манасында къулланып бу сёзнен багълы синонимик сырасыны арттырмакъ мумкюн.

Диахроник тарафындан да Буюк-Ламбат лехчеси меракълы ола, чюнки бу ердеки лаф этильген тар шивеси умумий ялыбою тиль денъишмелери джерьяны акъкъында тасавурыны бере. Меселя, Буюк-Ламбаттаки «пили» сёзю тюрк «piliç» сёзюнден пейда олды. Озь невбетте, тюрк тилине бу сёз итальян тилинден кельген. Демек, бу иш Буюк-Ламбат лехчеси эдебий къырымтатар тилининъ диахроник инкишафыны косьтере, башкъа тиллерден алынгъан сёзлернинъ фонетик ве семантик денъишмелерининъ тарихыны, насыл олып кечкенини ачыкълай.

Айны вакъытта бир сыра анълашылмагъан сёзлери къайдан пейда олгъаны ве насыл денъишмелерге огърап Буюк-Ламбат лехчесине кирсетильгени ал-азырда анълашылмагъан. Бу акъта къайд этмек керекмиз ки, бу ишни беджермек ичюн бу лехчесини даа терен, да тафсилятлы суретте теткъикъ этмек керекмиз.

Чокъ языкъ ки, сюргюнликте булунып, адамларнынъ чокъусы озь шивесини къарыштырды, ве энди Къырымгъа да келип, озь догъгъан ерлерине кельмейип, лехче ташыгъан адамлар озь «юкюни» джоялар.  Демек, Буюк-Ламбат лехчесини аякъкъа къоймакъ пек зор вазифесидир. Бу иште исе биз Буюк-Ламбатта кечирген интереференция джерьянларына махсус дикъкъатымызны джельп эттик, эм шу бозуджы процесслернинъ юксек сурьятнен кечиргенини къайд этмек керекмиз.

КЪУЛЛАНЫЛГЪАН ЭДЕБИЯТ

  1. Бербер Р. Некоторые особенности диалектов крымскотатарского языка / Къасевет. – 2005, № 31. – С. 20-23
  2. Изидинова С.Р. Современное состояние и проблемы изучения крымскотатарского языка / www.turkolog/info/I163.htm
  3. Изидинова С.Р. Фонетические и морфологические особенности крымскотатарского языка в ареальном освещениии. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – Москва, 1982. – 23 с.
  4. Изидинова С.Р. Фонетичні особливості діалектів кримськотатарської мови / Схiдний свiт – 1995, № 1. – С. 40-46
  5. Крымский А. Различные группы татарских наречий в Крыму, на прибрежном и горном юге, а также на степном севере. Их исследование / Голос Крыма. – 1998, 13 ноября. – с. 5
  6.  Куркчи У. Фикир инджилери. – Ташкент, 1986. – 88 с.
  7. Меметов А.М. Лексикология крымскотатарского языка. – Симферополь, 2000. – 288 с.
  8.  Меметов А., Мусаев К. Крымтатарский язык. – Симферополь, 2003. – 288 с.
  9.  Меджитова Э.Н. Некоторые фонетические особенности северного (степного) диалекта крымскотатарского языка / Востоковедный сборник. – 1997, № 1. – С. 180-186
  10.  Меджитова Э.Н. Некоторые грамматические особенности северного (степного) диалекта крымскотатарского языка / Востоковедный сборник. – 1998, № 2. – С. 150-158
  11.  Меджитова Э.Н. Некоторые лексические особенности северного (степного) диалекта крымскотатарского языка / 1999, № 3. – С. 195-199
  12.  Мусаев К. М. Лексика тюркских языков в сравнительном освещении. – М., 1975.
  13.  Радлов В.В. Образцы народной литературы северных тюркских племен. Наречия Крымского полуострова. – СПб, 1896.
  14.  Решетов Э. Къырымтатар шивелерининъ тарихындан / Йылдыз. – 2005, № 4. – С. 147-150
  15.  Cамойлович А.Н. Опыт краткой крымско-татарской грамматики. – Петроград, 1916. – 104 с.
  16.  Севортян Э.В. Крымскотатарский язык. – Языки народов СССР. Т 2. Тюркские языки. – М.., 1966 – С. 257
  17.  Селимова Л. Kırımtatar dialektologiyası / Йылдыз. – 2005, № 5. – С. 102-112
  18.  Усеинов К.А., Ганиева Э.С., Сейдаметова Н.С. Къырымтатар тили. Фонетика. Лексикология. Фразеология. Лексикография. – Симферополь, 2001. – 224 с.
  19.  Языкознание. Большой энциклопедический словарь. – М., 1998. – 685 с.
  20.  Çobanzade B. Türk-Tatar diyalektolojisi: Giriş – Baku, 1927.
  21.  Or O. Kırımda laf etilgen Türk dialektleri ve cenübiy Kırım dialektinde körülgen bazı ses özellikleri / Emel. – 1966, № 35. – С. 4-9
  22.  Selimova L. Kırım Tatar Türk Ağızlari (Akmescit, Bahçesaray, Güney Kiyi Bolgesi): Ses bilgisi – Ankara, 2006. – 929 c.

Работа написана в 2007 г. в рамках курсовой работы по диалектологии Миреевым Максимом

© Maksym Mirieiev 2012

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s