Къуру-Озень лехчесининъ фонетик, морфологик ве лексик-семантик хусуcиетлери


КИРИШ

Къырымтатар шивешынаслыкъ аля даа къырымтатар тильшынаслыкънынъ яхшы огренильмеген, ишлетильмеген болюги демек мумкюн.

Ихтимал ки, къырымтатар шивелер эдебий тилининъ зенгинлештирюв темелидир. Белли ки, къырымтатар шивелерининъ ве тар шивелерининъ сайысы пек буюк ве анда къулланылгъан лексикадан файдаланып эдебий къырымтатар тилинининъ зенгинлигини арттырмакъ мумкюн.

XX асырларында яшагъан къырымтатар языджылар озь эселеринде эдебий олмагъан, оларнынъ тувгъан шиведе (тар шиведе) къулланылгъан сёзлерден файдаланып ифадели, зенгин тимсаллерни яратып беджердилер. Мисаль:

Яваш-яваш параход якъынлай четке,

Ногъай козюн бек тигип искеле бетке,

Дий: «Эй, Мевлям! Къурбаннынъ бириси бек джетер,

Эткен киши хайратны шугъадыр етер»»

[13, с. 36].

Мында, эдебий сёзлернинъ шималь шиведеки фонетик вариантларны къулланып муэллиф баш къараманнынъ акъикъий ногъай олгъаныны косьтере.

Шиведеки морфологик ве фонетик хусусиетлерини билип, тиль инджеликлери къайдан чыкъкъаныны анълатмасы мумкюн. Демек, къырымтатар шивелери (тар шивелери) лексиканынъ зенгинлештирюв къайнагъыдыр. Ал-азырда къырымтатар тили шивелерининъ огренюви энъ актуаль меселелерден бири деп сайыла.

Умумий таснифке коре, къырымтатар тилинде 3 эсас шиве бар:

  • чёль (шималь)
  • орта ёлакъ
  • дженюп (ялыбою)

Къырымтатар лакъырды тилини итибар этип огренип башлагъанда мезкюр учь шивелернинъ илери болюнебиледжеги, шивелер арасында дане сыныр олмагъаны, умумий таснифнинъ беджерексиз олгъаны ачыкъ-айдын корюне.

Аслында, тек XIX асырдан башлап къырымтатар тили шивелеринен огърашкъан бир сыра араштырыджы пейда ола [20]. Лякин, бу теткъикъатларнынъ чокъусы устюн-устюн ола. Белли дереджеде терен олгъан теткъикъатларда шивелерининъ бир тарафы тешкериле.

Эльбетте, бу тарафы къырымтатар тилининъ белли дереджеде назарий тарафындан огренелювинен анълатыла. Буна себеби будыр ки, Радловдан башлап тиль ташыджыларнен ишлеген теткъикъатчыларнынъ сайысы пек аз эди. Шубесиз ки, земаневий теткъикъатчыларнынъ хулясалары олардан эвель япылгъан ишлерге эсасланып чыкъаралар.

Бу акъта анъмакъ керекмиз ки, шивелерининъ огренюви депортациядан сонъ къырымтатар сакинлерининъ къарыштырылып яшагъаны ве эдебий тилининъ пейда олувынен белли дереджеде муреккеплешкен. Эминим ки, мезкюр джерьянлар шиведеки фонетик, морфологик ве грамматик хусусиетлерининъ ёкъ олгъанына хызмет эте.

Лякин бу бозуджы джерьяны даа шиведе лаф эткен адамларнынъ тилини сонъуна къадар виран этип оламады. Бунъа бакъмадан, ал-азырда Шиве (тар шиве) хусусиетлери къарт адамларнынъ (60-80 яшындаки) лакъырды тилинде сакъланмакъта ве бойле адамларнынъ тили земаневий къырымтатар шивелернен (тар шивелернен) огърашкъан тильшынас ичюн къырымтатар тилинде олып кечкен джерьянлары акъкъында пек эмиетли шаатлыгъы ола.

Бу курс ишимнинъ объекти – ялыбою шивесининъ Къуру-Узень лехчесидир. Къуру-Узень тар шивесининъ ич огренильмегенини себептен лехчесининъ фонетик, морфологик ве лексик хусусиетлери курс ишимнинъ предмети сечип алдым.

Курс ишимде мен агъзавий шеклинде берильген тиль ташыджыларнынъ шаатлыгъына эсасланып Къуру-Узень лехчесининъ хусусиетлерини огрендим.

Бу лехчесининъ фонетик, морфологик ве лексик хусусиетлерининъ эр тарафлама огренип тафсилятлы тасвирлеви ве терен талиль этюви курс ишимнинъ эсас макъсады деп саямыз.

quru-ozenМакъсадымызгъа етмек ичюн, бойле вазифелерни къойдыкъ:

1)     къырымтатар шивешынаслыкъ фенининъ земаневий алына къыймет кесмек;

2)     шиве лексикасынынъ фонетик, морфологик, лексик-семантик хусусиетлерини огренмек;

3)     ялыбою шивеси акъкъында малюмат топламакъ;

4)     Къуру-Узень кою сёзлернинъ фонетик, морфологик, лексик-семантик хусусиетлерини тапмакъ ве ачыкъламакъ.

Бу араштырмамызда бойле фарзларны тасдикъламакъ я да ред этмек ниетлендик:

1)    Къуру-Узень лехчесинде башкъа ялыбою лехчелерине хас хусусиетлерини тапмакъ мумкюн;

2)    Бунынънен берабер тек Къуру-Узень лехчесине хас хусусиетлери де бар; тахминен энъ чокъ фаркъларны бар олгъан лексик севиесидир.

Бу ишимизни язгъанда биз чокъча тенъештирюв ве тенъештирюв-тарихий усулларындан файдаландыкъ.

Биринджи бабда къырымтар тили шивелерининъ араштырмалары тарихыны, бу вакътына къадар ишлетильген таснифлерини ве олар арасында мевджут фаркъларыны огрендик.

Экинджи бабда исе биз Къуру-Узень сакинлерининъ лакъырды тилинде пейда олгъан фонетик, морфологик ве лексик-семантик хусусиетлерининъ араштырмасынен огъраштыкъ.

Бу бабны язгъанда биз Къуру-Узень коюнде догъгъан 84 яшындаки Джемиле Алибай Осман къызынынъ шаатлыгъына эсасландыкъ.

Умумий екюн чыкъаргъанда биз Къуру-Узень лехчесининъ башкъа къырымтатар тилининъ лехчелери арасында ерини тапмагъа ниетлендик ве тапылгъан малюматымызгъа къыймет кесмеге тырыштыкъ.

I БАБ. КЪЫРЫМТАТАР ШИВЕЛЕР

АРАШТЫРМАЛАРЫНЫНЪ ТАРИХЫ

Эр бир мемлекетте ишлетильген эдебий тили бир-де-бир виляетининъ тилинден устюн ола ве, ер сынъырларына ич бакъмадан, яшайыш сааларында кенъ къулланыла. Лякин, эдебий тилине къаршы къоюлгъан шивелерининъ тилидир. Шиве – малюм бир ерде яшагъан инсанларнынъ лакъырды тилидир. Демек, шиве сёзлери эсасен агъзавий нутукъта къулланылырлар. Къырымтатар тилинде миллетлерарасы «диалект» термини ерине «шиве», «лехче», «ерли сёйлейиш» адламлары къулланыла [22, с. 34-35].

«Шиве» анъламындан биз «лехче» я да «тар шиве» терминини айырмакъ керекмиз. Лехче – бир я да бир къач мескюн ерлерде мунасебет вастасы киби къулланылгъан энъ кучюк тиль чешитлиги [20, c. 110-111].

Демек, шиве бир-бирине якъын тургъан лехчелерининъ аляметлерини бирлештире. Лехче тили буюк дереджеде шивенинъ тилине ошай, амма, лехчесинде де тек онъа хас фонетик, лексик-семантик ве морфологик хусусиетлери тапмакъ мумкюн. Лехченинъ теклиги бир къач факторларына эсаслана:

  1. лехченинъ къапылмасы;
  2. лехченинъ ташыджыларынынъ башкъа лехчелеринде лаф эткен адамларнен мунасебетлерининъ сыкълыгъы;
  3. эдебий тилининъ лехчесине тесири;
  4. лехченинъ фонетик, морфологик ве лексик-семантик къаиделерининъ тургъунлыгъы.

Бойлеликнен, Къуру-Узень лехчеси белли дереджеде башкъа ялы бою лехчелерине ошай, амма онынъ хусусиетлери де чокъ, ве бу лехчесинде хусусиетлернинъ не къадар чокъ олгъаны суалине бу ишимизде джевап бермеге ниетленемиз.

Къырымтатар шивелери (эм лехчелер) бир сыра фонетик, грамматик, лексик-семантик аляметлеринен айырылып турмакъталар. Ареаль усуллардан файдаланып биз шивелерни (тар шивелерни) огренип олурмыз. Бойлеликнен, тасвирлемеден умумийлештирмесине кечмек мумкюн ола [3, с. 154-157]. Шивелер эски лексикасынынъ менбаа сайылып, янъы сёзлернинъ пейда олувына ёл ачалар ве бу себептен къырымтатар шивелерининъ огренюви эсас вазифелеримизден бири деп сайыла.

XIX асырдаки къырымтатар шивелерини огренген араштырыджы мешур тюркшынас А. Самойлович. О, къырымтатар тилининъ эки эсас шивелерини айыра: 1) чёль ве 2) шеэр эм дагъ халкъларнынъ шивелери. Онъа коре, шеэрлерде ве дагъларда яшагъан къырымтатарларнынъ тили шималь Кавказда яшагъан халкъларнынъ тиллерине (къарачай, малкар, къумукъ) ошай. Чёль къырымтатарларынынъ тили исе ногъайларнынъ тилине якъын тура, эм де Орта Асияда яшагъан тюрк къабилелиринъ тиллерине (мында А. Самойлович къазахлар, киргизлер ве озьбеклерни козьде тута) бенъзей [17,  с.  7].

А. Самойлович пешине кельген, къырымтатар шивелеринен огърашкъан тильшынас – В.В. Радловдыр. Бу адам къырымтатар шивелерине аит олгъан, диалектологик материалларны «Образцы народной литературы северных тюркских племен. Наречия Крымского полуострова» серлевалы ишинде нешир этти. Бу иш 1896 сенеси Санкт-Петербургда басып чыкъарыла [14]. В.В. Радлов бутюн къырымтатар шивелерини эки группагъа боле: дженюбий ве шималий шивелер. Озь невбетте дженюбий шивелер учьке болюне:

а)  ялыбою шивеси (Байдардан Ускюткедже);

б) Багъчасарай, Акъмесджит, Къарасувбазар, Кефе ве Керич шеэрлерининъ шивеси;

в) дагъ халкъынынъ шивеси.

Шималь шивелерини В.В. Радлов экиге больди:

а) Къырым шивеси;

б) ногъай шивеси.

Шу таснифке къыймет кескен А. Крымский Къырым шивелери арасында буюктен-буюк фаркъ олгъаныны къайд эте [8, с. 5]. Меселя, озь тенкъидий макъалесинде А. Крымский Керич ярымадасында яшагъан халкънынъ тили Кёзлев лехчесине ошамагъаныны бильдире. Аслында, А. Самойлович теклиф эткен таснифи акъкъында бойле яза: «Къырымда, къырымтатар сиясий, медений ве этник тарихыны мукъаддер эткен географик ерлештирюви себеп… эсас оларакъ, къомшу Тюркиенинъ сиясий тесиринде булунгъаны ичюн агъзавий тили экиге – дженюп-шаркъ ве шималь-гъарп – айры группасына болюне» [8, с. 5].

Шубесиз ки, академик В.В. Радловнынъ теткъикъатлары къырымтатар тилининъ тарихында энъ муим ерлерден бирини алмакъта. Айны вакъытта, бу иш энъ муим ишлеринден бириси олса да, онынъ къусурлары да пек чокъ. Меселя, шу китаптаки метинлери Радлов тарафындан уйдургъан, башкъа ерлерде ич къулланылмагъан академик транскрипциянен язылгъан. Бу китапта не терджиме (рус, алман я да ингилиз тилине), не сарф, не фонетик анълатмасы берилле.

1926 сенеси В. Филоненконынъ «Къырымтатар тапмаджалары» серлевалы джыйынтыгъы нешир этиле. Меракълы ки, В. Радлов киби, топлангъан тапмаджаларыны муэллиф эки группагъа боле:

  1. ялыбою тапмаджалары;
  2. чёль тапмаджалары [24, с. 33].

Лякин, А. Крымский озь макъалесинде В. Филоненко тарафындан топланылгъан материаллары чокъ олса да, тиль кириши пек зайыфтыр [8, с. 5].

Къырымтатар шивешынаслыгъына пек эмиетли олгъан башкъа эртеги-шивешынас метинлер арасында биз даа да О. Олесницкий (1910, 1913), А. Самойлович (1910), П. Фалев (1915) ве О. Шацкая адлы алимлернинъ тарафындан азырлангъан материалларныны анъмакъ керекмиз [8, c. 5].

А. Крымский озь таснифни теклиф эте: къырымтатар тилининъ шивелери учь ола: чёль, орта ёлакъ ве  ялыбою.

Бу тасниф вакътымызгъадже етти ве аля бугюн эсас таснифи деп сайыла. А.Крымскийнинъ пешине таснифнинъ догърулыгъыны анълаткъан «Къырымтатар ильмий сарфы» адлы китабында ве башкъа ильмий ишлеринде Б. Чобан-заде тафсилятлы анълата. Б. Чобан-заде В.В. Радловнынъ таснифни бираз даа къолайлаштырмакъ ичюн янъы таснифни теклиф эте ве саде мисалли бир шекильде «агъламакъ» фииль иле берир: «Бунынънен берабер Къырым лехчеси якъындан козьден кочергенде учь айры шивеге айырмакъ сумкюн:

  1. Шималь Къырым (джыламакъ)
  2. Орта Къырым (йыламакъ)
  3. Дженюбий Къырым (агъламакъ)» [28].

Догърусыны айткъанда, бу таснифни япкъанда эм А. Самойлович, эм де Б. Чобан-заде эсас оларакъ фонетик фаркъларыны козьде тута эдилер. Олардан гъайры, шивелернинъ фонетик тарафыны араштыргъан В. Богородитский. 1903 сенеси о, озь «Шивешынас макъалелери. V. Къырымтатар лехчеси акъкъында» басып чыкъара. Бу материалыны о Судакъта яшагъан къырымтатар оджасынынъ агъызындан берильген малюматларны язды [8, с. 6]. Лякин, шивелерининъ ляйыкъ таснифни япкъанда тек фонетик тарафыны дегиль, грамматик эм лексик-семантик тарафларыны козьде тутмакъ керек эди.

Совет вакъытларда шивелерге бир тарафлы янашувнынъ  эксиклерни анълап, кейфиет джеэттен шивешынаслыкъ араштырмалары денъишелер. Совет тюркшынас Э.  Севортян озь таснифини япкъанда учь компонентни козьде тутты: фонетик, морфологик ве лексик-семантик. О да къырымтатар шивелерининъ учь олгъаныны бильдирелер. Б. Чобан-заде киби, о орта ёлакъ шивесини айыра. Озь макъалесинде о яза: «Чёль шивесининъ дженюп сынъыры тахминен бойледир: Кёзлев, Биюк-Онлар-Кефе-Керич ярымадасы. Дженюбий шивеси  ялыбою эм Байдар Кефеге узаткъан дагъ ёлагъында къулланыла. Бу эки шивелер арасында – орта ёлакъ шивесининъ ери» [18, c. 257].

Сонъки вакъытларда шивелерининъ тюрлю унсурларына багъышлангъан бир сыра макъалелер ве ильмий ишлер басып чыкъарылды. Меселя, намлы Московалы къырымтатар тильшынасы С. Изидинова «Къырымтатар тили шивелерининъ фонетик хусуиетлери» адлы макъалени нешир этти [7]. Бу кучюк, амма акъкъикъаттен муим иште С. Изидинова эсас учь шивесининъ хусусиетлерини тафсилятлы суретте анълата. 1982 сенеси С. Изидинова къырымтатар шивелерининъ фонетик ве морфологик хусусиетлерине багъышлангъан ишни къорчалады [6]. Озь ишинде бу къадын 1967-68 сенелери девамында топланылгъан малюматларгъа эсаслана ве, белли дереджеде, эр тарафлама (лексик-семантик тарафындан гъайры) араштырмасыны япа.

Башкъа тарафтан, къырымтатар шивелерининъ (тар шивелерининъ) лексик-семантик хусуиетлерини бир сыра макъалелер мейдангъа келе. Бу хусуста «Къырымтатар тилиндеки юнан ве италий алынмаларынынъ шивешынас ве этнолингвистик огренюви акъкъында» меракълыдыр [9].  Ялыбою шиведеки юнан алынмаларына багъышлангъан энъ салмакълы иштир А. Меметовнынъ тарафындан язылгъан [10].

Лехчелернинъ огренюви ичюн 1966 сенеси Emel меджмуасында Октай Ор тарафындан азырлангъан «Къырымда лаф этильген тюрк диалектлери ве дженюбий Къырым диалектинде корюльген базы сес озелликлери» макъалесинде берильген тасниф пек меракълыдыр. Бу макъалесинде Октай Ор фонетик хусусиетлерине эсасланып дженюбий лехчелерининъ 6 тюрлю олгъаныны къайд эте [29, с. 6].

1. Баты лехчеси (Кикинеиз, Лимена, Симеиз, Алупка, Гаспра, Кореиз ве Мисхор)

2. Дерекой кечит лехчеси (Мисхорнен Никита арасында)

3. Меркез лехчеси (Никита ве Гъурзуфта)

4. Буюк Ламбат кечит лехчеси (Гъурзуфнен Тувакъ арасында)

5. Шаркъ лехчеси (Тувакъ, Ускют; Караим).

6. Мариуполь лехчеси (Азак денизнинъ янында Мариуполь шеэринде румларнынъ лакъырды лехчеси)

Бойлеликнен, Октай Ор биринджи олып къырымтатар  ялыбою шивесини огренип, фонетик хусиетлерине эсасланып тафсилятлы таснифни берди. Бу вакъыткъадже Октай Орнынъ таснифи екяне олып сая этильди. Языкъ ки, шу малюматлар къайдан алынгъан, насыл фонетик ве морфологик принциплерге эсасланып таснифи ишлетильген – бу макъалесинде ич язылмагъан.

Шивешынаслыкъ араштырмалары арасында 2006 сенеси Л. Селимова Анкарада «Kırım Tatar Türk Ağızları (Akmescit, Bahcesaray, Güney Kiyi Bölgesi): Ses bilgisi» адлы араштырма буюктен-буюк мерагъы догъурды. Л. Селимова биринджи теткъикъатчылардан бириси оларакъ, ялыбою шивесининъ тафсилятлы таснифни теклиф этти. Месафе оларакъ тахминен 270 километрлик саиль боюнджа узангъан ве Акъяр шеэри иле Кефе шеэри арасында булунгъан эр кой ве районлар бойледир:

  1. Чоргъун
  2. Гаспра
  3. Дерекой
  4. Гурзуф
  5. Дегерменкой
  6. Ялта
  7. Алушта
  8. Судакъ
  9. Тувакъ
  10. Корьбек
  11. Къуру-Узень
  12. Ускют
  13. Айсерез
  14. Таракъташ
  15. Къутлакъ
  16. Отуз

Онынъ таснифке коре  ялыбою шивесининъ 14-15 лехчеси бар [30, с. 35]. Бу ишни язгъанда Л. Селимова 37 хаберджилерининъ нутукъ мисаллерине эсасланды ве меракълы, дикъкъатымызгъа ляйыкъ исбатлы таснифни теклиф эте.

Мезкюр ишлерден гъайры бир де бир иш  ялыбою таснифи акъкъында ич бир малюмат берильмей. Къайд этмек керекмиз ки, бу хусуста язылгъан эвельки ишлерде, тек фонетик, тек лексик-семантик ве тек морфологик хусусиетлерини огренильди. Биз эминмиз ки, энъ джиддий эр тарафлама араштырмасы келеджек йырлары языладжакъ.

 

II БАБ. КЪУРУ-УЗЕНЬ ЛЕХЧЕСИНИНЪ

ФУНКЦИОНАЛЬ ХУСУСИЕТЛЕРИ

 II.1. Къуру-Узень лехчесининъ фонетик хусусиетлери

Къуру-Узеньлилернинъ лехчесинде чокъ фонетик хусусиетлери бар. Бу иште биз «Къырымтатар тили. Фонетика. Лексикология. Фразеология. Лексикография» адлы китапта теклиф этильген транскрипцияны къулланамыз [20, c. 34-35]. Аслында, Къуру-Узень вокал системасы огъуз типине хастыр. Биз бу алыны козьде тутып Къуру-Узень лехчесининъ ногъай тилине дегиль, азер, тюрк тилине якъынджа олгъаны демек акълымыз.

  1. Созукъ сеслернинъ созулып айтылувы тутукъ сеслернинъ тюшип къалмасынен пейда ола.

    Джемиле Аблаева, 83, Куъуру-Озеньде догъгъан

    Джемиле Аблаева, 83, Куъуру-Озеньде догъгъан

А. Базы вакъыт догърултув келишинде замирлер эм исимлер [ğ] сеси тюшюп къалгъаны ичюн сонъундаки [a] сеси созулып теляффуз этиле. Мисаль: [sa:] (эдебий тильде [saña]). Андан да гъайры, [sağa] шекли де сыкъ-сыкъ къулланыла.

Б. Базы вакъыт догърултув келишинде олгъан исимфиилер [ğ] я да [g] сеслери [y] сесине чевириле. Меселя, эдебий тильде бар олгъан [almağa] сёзю синкопагъа огърап [almaya] киби айтыла.

В. Аслында, [g] сеси Къуру-Узень лехчесинде тюшип къалмагъа мейильдир. Мисаль: [deil] (эдебий тильде [d˙eg΄il]).

2. Дудакълыкъ экинджи эджадан сонъ да сакълана.

А. Дудакълыкъ тюшюм келишинде эр вакъыт сакълап къала. Мисаль: [onŭ] (эдебий тильде [onı]).

Б. Саде кечкен замандаки фиильде -ду/-дю ([dŭ]/[d΄ǚ]) аффикслери эр даим къулланыла. Мисаль: [quruldŭ] (эдебий тильде [quruldı]).

3. Бенъзешме де мейдангъа келе: [barabar] сёзю эдебий [beraber] сёзюнинъ еринде къулланыла. Меракълы ки, шу сёзнинъ [barabar] шекли шималь лехчелерине хастыр.

Шу лехчесинде бар олгъан [omus] сёзю исе [umus] шеклинде къулланыла.

4. Бенъзешмезлик исе пек даркъалгъан фонетик адиседир. Меселя: [mul΄kün] (эдебий тильде [mumkün]). Я да: [m΄il΄avş˙e] (эдебий тилинде [m΄el΄evş˙e]). Я да: [bub˙er] сёзю [b˙ib˙er] манасында къулланыла.

5. Къыпчакъ тиллеринде ёкъ олгъан [q] сеси Къуру-Узень лехчесинде йымшакълаша. Онынъ еринде [x] сеси мейдангъа келе. Мисаль: эдебий тильдеки [mışıx] сёзю спирантизациягъа огърап [mışıq] киби айтыла.

6. Башкъа  ялыбою лехчелерде киби, сёз башында [b] сесининъ еринде «v» сеси къулланыла. Мисаль: [var] (эдебий тильде [bar]).

7. Ильк позицияда тургъанда эдебий тилиндеки [k] сесине ерине [g] сеси теляффуз этиле. Мисаль: [g˙elin] (эдебий тильде [k˙elin]). Я да: [g˙eç˙irm˙ek] (эдебий тильде [k˙eç˙irm˙ek]). Я да: [gor˙es˙in] (эдебий тильде [gor˙es˙in]).

8. Cёзнинъ башында олгъанда эдебий тилиндеки [t] сеси [d] cесине чевириле. Мисаль: [t΄üş΄ün΄üm] сёзю [d΄üş΄ün΄üm] киби теляффуз этиле. Я да: [d΄ün] сёзю эдебий тилиндеки [t΄ün˙ev˙in] сёзю къулланыла.

9. Бир сыра алынгъан сёзлерде фарингаль «h» сеси сакълана. Мисаль: къуру-узеньлилер эдебий тильдеки [saba] сёзюни [sabah] киби айтыла.

10. Кенъез [ñ] сесининъ ерине Къуру-Узенлилер [n] айталар. Мисаль: [ağlamadın] (эдебий тильде исе [ağlamadıñ] шекили беллидир). Я да: [sonra] сёзю эебий тилиндеки бар олгъан [soñra] сёзюнинъ еринде къулланыла.

11. Базы сёзлерде исе [c] аффрикатасы йымшакълангъан эм де янындаки арт сыра созукъ сеслерни йымшаталар. Мисаль: [jar-j΄ür] (эдебий тильде [car-cur]). Я да: [mejbur] (эдебий тилинде исе [mecbur] шекили къулланыла). Даа бир мисаль [xalayj˙i] сёзю [qalayci] cёзюнинъ еринде ишлетиле. Я да: [alğanj˙ek] сёзю [alğanс˙ek] сёзюнинъ еринде къулланыла. Бойлеликнен урум тилинде де [c] аффрикатасы гъайып олды. Мисаль: [xalayj˙i] сёзю [qalayci] шеклинде де расткеле [4, с. 518].

12. Сонънунда тургъан cагъыр сеслерден сонъ созукъ сесининъ тесиринде булунгъанда о сес янгъыравукълаша. Мисаль: [erk˙ez˙e] (эдебий тилинде [erk˙esk˙e] шекили ишлетиле).

13. Эджа ютумы нетиджесинде Къуру-Узень лехчесинде бир бирине бенъзеген эки эджадан бириси тюшип къала. Мисаль: [nasola] (эдебий тильде [nasılola]).

14. Базы вакъыт эдебий къырымтатар тилиндеки тар созукъ [e] сеси тарлаша ([i] киби айтыла). Мисаль: [iş˙it˙iy] (эдебий тильде [eş˙it˙iy]).

15. Базы вакъыт [p] сесининъ ерине [b] сеси тура. Мисаль: [b˙ek] (эдебий тильде [p˙ek]).

Бойлеликнен, фонетик тарафындан Къуру-Узень лехчеси эдебий тилинден узакъча тура. Лякин эдебий тилининъ тесеринде булунгъанда бу лехчесининъ фонетик къаиделери нутукъ джерьянында сыкъ-сыкъ бозулмакъта. Меселя, [gorm˙ek] сёзю [korm˙ek] сёзюнинъ къарыштырып къулланыла.

II.2. Къуру-Узень лехчесининъ морфологик хусусиетлери

Бар олгъан таснифлердеки айырма чизгилернинъ такъымлары пек сынъырлылардыр.  Бу себептен  эдебий къырымтатар тили ве Къуру-Узень лехчеси арасында морфологик фаркълыкълары чокъ дегиль. Чокъ олмаса да, низамий морфологик фаркълыкълары тапабилирмиз.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Джемиле Аблаеванынъ коллекциясындан

Исимлерде ве замирлерде расткельген хусусиетлер бойледир:

  1. Къуру-Узень лехчесинде саиплик келишини бильдирген аффикслер сингармонизм къаидесине бойсунып огъуз тиллеринде киби 8 вариантлы олалар: -ын/-ин, -ун/-юн, -нын/-нин, -нун/-нюн. Демек, бу аффиксте даа дудакълы созукъ сеслери ишлетилелер. Мисаль: «Хадынын антерини кие». Я да: «Халемин мерекеплери битмез». Я да: «Севсен исе онун тубу да вар».
  2. Тюшюм келишининъ ялгъамалары эдебий тилиндеки морфемаларына бакъкъанда Къуру-Узеньдеки аффикслер дудакълы созукъ сеслери ярдымынен къурулалар.

А. 8-шекилли -ы/-и, -у/-ю, -йы/-йи, -йу/-йю тюшюм келишининъ ялгъамалары бар. Мисаль: «О эвлери ким япый?» Я да: «Анда тютюню топлайлар».

Б. Айны вакъытта Къуру-Узенлилернинъ лакъырды тилинде къыскъатырлгъан -н/-ын/-ин аффикси де расткеле. Мисаль: «Хапагъын хапатым». Я да: «Айт догърусун».

3. Къуру-Узень лехчесинде догърултув келишини бильдирген -гъа/-ге/ -къа/ -ке аффикслери ерине -а/-я/-е аффикслери къулланмакъ мумкюн. Мисаль: «Охумая башладылар». Я да: Я да: «Олара «патлджан» дейлер». Я да: «Справка алмая бардым». Я да «Хартаная багъышлайым».

Фииллерде расткельген хусусиетлер бойледир:

  1. Шимдики заман фииллери эдебий тилинде къулланылгъан -а/-е аффикслери еринде Къуру-Узень лехчесинде -ый/-ий, -ай/-ей, -уй ялгъамалары къулланмакъ мумкюн. Мисаль: «Андан су келий». Я да: «О ташыны патлатийлер». Я да: «Топракътан чокъ шейлер япай». Бу аффикс Къуру-Узеньде Кучюк-Узеньдеки къулланылгъан аффикске бакъкъанда сыкъча къулланыла.
    1. Кечкен васталы заман -гъан/-ген/-хан/-кен аффикслеринен берабер -мыш/-миш ялгъамаларыны да къулланалар. Мисаль: «Хадыр мевлям хара язмыш язымы».
    2. Кечкен васталы заман -гъан/-ген/-хан/-кен аффикслеринен берабер -ан/-ен ялгъамаларындан да файдаланмакъ мумкюн. Мында къайд этмек керекмиз ки, бу ялгъамалары эксериет алларда эски йырларында расткеле. Мисаль: «Эр мурады верен хадыр мевлямдыр»
    3. Шимдики заманны, I шахысны, чокълукъны бильдирген фиилер эдебий -мыз/-миз аффикслери ерине Къуру-Узень лехчесинде -йыкъ/-йик аффикслери къулланыла. Мисаль: «Ашайых бир ерде аш».

Бойлеликнен, биз Къуру-Узень лехчесини ялыбою лехчелерине пек якъын олгъаныны коремиз. Айны вакъытта, биз эдебий тилининъ тесиринде булунгъан Къуру-Узень лехчесининъ денъишкенини ачыкъ-айдын коремиз. Меселя, -мыш/-миш аффикси къулланылса да, сонъки девирде -гъан/-ген/-хан/-кен аффикси сыкъча ишлетиле.

II.3. Къуру-Узень лехчесининъ лексик-семантик хусусиетлери

Эсас къырымтатар шивелери белли лексик-семантик аляметлеринен айырмакъ мумкюн. Бир шиведеки лехчелер де базы вакъыт бир-бирине ошамайлар. Бунъа коре диалектизмлернинъ бойле чешитлери бардыр:

  1. Лексик диалектизмлер – эдебий тильде бар олгъан анъланты ве сёз ерине башкъа тамырдан япылгъан синонимик сёзлер.
  2. Семантик диалектизмлер – умумхалкъ тилинде къулланылгъан айны сёзлерден озь лексик маналарынен фаркъ эткен сёзлер.
  3. Этнографик диалектизмлер – эдебий тильде айниетлери олмагъан, белли лехчеде лаф эткен эалиге аит шейлернинъ адларыдыр. Этнографик диалектизмлер белли бир ерде яшагъан инсанларнынъ турмушы, эмегине хас озелликлерини акс этелер. Булар бина ве онынъ къысымлары, ходжалыкъ, къаралты, мутфакъ эшьялары, урба, эмек, ичкилик кибилерни бильдирген сёзлер олып, бугуньде эскирген сёзлер сырасында булунмакътадырлар.
  4. Морфологик диалектизмлер – эдебий тилинде бар олгъан тамырларындан башкъа ялгъамалар ярдымынен япылгъан сёзлер.


II.3.1. Лексик диалектизмлер

 Лексик диалектизмлер – Къуру-Узень лехчесине хас сёзлерни бильдирген энъ буюк такъымы.

Осюмликлернен багълы сёзлер бойледир: «дюгю» сёзю «тюй» манасында къулланыла; «баха ятагъы» исе уйдургъан «сув осюмлиги» манасында къулланыла. Меракълы ки, «баха ятагъы» – диалектизм олып, эдебий къырымтатар тилини зенгинлештиребилир.

«Абле» сёзю «ойле» манасында къулланыла. Бельки де, «ойле» сёзю бир сыра денъишмелерге огърап «абле» сёзюне чевирильди.

Энъ меракълы сёзлерден бири «маре» сёзюдир. Бу сёзю нида киби эркеклернен лакъырды эткенде къулланыла. Бу сёз тек учь койлерде (Къуру-Узень, Кучюк-Узень, Уллу-Узень) къулланыла эди. Белли ки, эски инд тилинде «marya» сёзю «эркек, акъай, киев» манасында къулланыла [12, c. 310]. Ихтимал ки, бу сёзнинъ тамырлары иран тиллеринден биринде тапмакъ мумкюн.

Меракълы ки, къыпчакъ сёзлери ерли сёзлернен (башкъа тиллеринден алынгъан) берабер къулланылалар.

Меселя, «дюльгер» сёзюнен бир сырада эдебий тильде ёкъ олгъан «тахта устасы» сёзю да къулланылыр.

Даа бир мисаль: «мен» сёзю «бен» сёзю берабер къулланмакъ мумкюн. Сонъки йылларда «бен» сёзю лакъырды тилинден гъайып ола. Бу сёзю, ич шубесиз, огъуз тиллерининъ (олардан бириджиси тюрк тили ола) тесиринде Къуру-Узень лехчесине кирип къулланылып башланды.

Бундан да гъайры, Къуру-Узеньде «комеч» сёзюнен берабер «анавату» сёзю къулланыла. Шу сёзнинъ къайдан мейдангъа кельгени белли дегиль.

Алынгъан «фурун» сёзю эдебий «оджакъ» сёзюнинъ еринде къулланыла.

«Себзе» манасында «зарзават» сёзю къулланыла.

Айны вакъытта, Къуру-Узень лехчеси ве къомшу койлериндеки лехчелери арасында факълары бар. Меселя, Кучюк-Узеньде «акъа» сёзю къулланыла, Къуру-Узеньде исе эдебий шекилинен бир кельген «агъа» варианты бар. Кучюк-Узеньде «кечи» сёзю къулланыла, Къуру-Узеньде исе эдебий шекилинен бир кельген «эчки» варианты бар. Огъуз «кеди» сёзюнинъ еринде къыпчакъ «мышых» сёзю ишлетиле.

Демек, Къуру-Узень лехчеси лексик-семантик тарафындан Кучюк-Узень лехчесине бакъкъанда эдебий тилине якъынджа тура.

II.3.2. Семантик диалектизмлер

Биз тек бир семантик диалектизмни таптыкъ. «Патылджан» сёзю эм «морпатильджан», эм «помидор» манасында къулланыла. Бойлеликнен, эдебий тилиндеки сёзюнинъ манасы Къуру-Узень лехчесинде кенъдже ишлетиле.

II.3.3. Этнографик диалектизмлер

Эски вакъытлардан къуру-узеньлилер тютюнджиликинен огъраша эдилер. О себептен Къуру-Узень лехчесинде тютюнджиликнен багълы сёзлер сакъланды. Меселя, «кели» сёзю «аван» манасында ишлетиле. «Тай» сёзю исе «десте» манасында къулланыла. Ондан да гъайры «чарукъ» сёзю «аякъкъап» манасында Къуру-Узень лехчесинде къулланыла.

II.3.4. Морфологик диалектизмлер

Бир сыра сёзлер Къуру-Узень лехчесинде эдебий тилиндеки бар олгъан тамырдан башъка аффикслер ярдымынен мейдангъа кетириле. Мисаль: «шахий» сёзю «шакъаджы» манасында къулланыла. «Шахий» сёзю исим вазифесинде къулланыла. «Махтаний» сёзю «макътанчакъ» сёзюнинъ еринде ишлетиле.

НЕТИДЖЕ

 Екюн чыкъаргъанда биз Къуру-Узень лехчесининъ башкъа ялыбою лехчелер арасында айры ерини алгъаныны къайд этмек керекмиз. Эльбетте, эдебий къырымтатар тилини бильген адам къуру-узенлининъ лакъырды тилини анълап олур, чюнки шу лехчесини ве эдебий тилини багълангъан фонетик, морфологик къаиделерининъ сайысы пек юксек. Лехчесининъ сёз такъымынынъ эксериети да эдебий тилинде расткетиремиз.

Башкъа тарафтан бу лехчесинде, ич шубесиз, тек онъа хас фонетик ве лексик-семантик хусусиетлерини тапмакъ мумкюн. Морфологик тарафындан Къуру-Узень лехчеси башкъа ялыбою лехчелерине ошай.

Бизим тёметлеримиз догъру чыкъты – лексик-семантик севиеси, тилининъ энъ динамик инкишаф эткен севиеси олып, эдебий тилинден пек фаркълана. Ондан да гъайры, фонетик тарафындан фаркъларнынъ сайысы юксектир.

Къомшу койлеринде лакъырды эткен лехчелерине бакъкъанда, лексик-семантик тарафындан Къуру-Узень лехчеси эдебий тилине якъынджа тура. Мында къайд этмек керекмиз ки, эдебий тилининъ тесири Къуру-Узень лехчесинде дуюла. Меселя, хаберджимизнинъ агъызындан «берабер» сёзюнинъ тек чёль шивесине хас «барабар» шеклининъ къулланылгъанныны эшиттик. Языкъ ки, бир тарафтан Къуру-Узень лехчеси тек онъа хас хусуиетлерини джоюлмакъта. Башкъа тарафтан, Къуру-Узень лехчесинде къулланылгъан сёзлер эдебий къырымтатар тилине кирмедилер.

Биз исе къайд этмек керекмиз ки, эдебий тилини лехче сёзлеринден файдаланып зенгинлештирмек мумкюн ола. Меселя, «баха ятагъы» уйдургъан «сув осюмлиги» сёзюнинъ еринде къулланып башласакъ, къырымтатар тилини зенгинлештирирмиз.

Лехчелерининъ фонетик, морфологик ве лексик-семантик хусусиетлерини  билип биз башкъа тиллерининъ къырымтатар тилине не къадар буюк тесир эткенини анълатып олурмыз.

Меселя, бу ишимизде тиль ташыджынынъ агъзавий делялетлерине эсасланып биз Къуру-Узень лехчеси тюрк тилининъ тесиринде булунгъаны тесбит этмеге акъкъымыз бар.

Ондан да гъайры, ал-азырда исе Къуру-Узень лехчеси эм умумшиве, эм эдебий къырымтатар тили, эм башкъа къырымтатар шивелери, эм де рус тилининъ тесиринде булунгъаны себеп йыкъылмакъта. Меселя, къырымтатар сёзлернен берабер рус сёзлер де къырыштылып къулланылалар. Чокъ алларда къырымтатар эквиваленти бар олгъан сёзлер ерине бизим хаберджимиз рус сёзлерни къуллана эди. Мисаль: «камандир» сёзю «баш» я да «забит» сёзюнинъ еринде, «обеспечивать этмек» ибареси «темин этмек» сёз бирикмесининъ еринде расткетирмек мумкюн. Синтаксис меселеси шу иште тафсилятлы суретте араштырылмаса да, о эп славян тиллерине хас синтаксиске чевирильмекте.

Буна биркъач себеплер бар. Биринджиден, шимдилик вазиети бойледир ки, эдебий къырымтатар тили озю, онынъ шивелери ве лехчелери де эмиетли дегиль деп сайыла. Экинджиден, сюргюнлик вакътындан башлап койдешлер бири-биринен корюшмеге, лаф этмеге имкянындан марум олдылар.

Бунъа бакъмадан биз тиль хазинесини масраф этмемек меджбурмыз ве лехче сёзлерини актив суретте эдебий тилине кирсетмек керекмиз.

Къулланылгъан эдебият

  1. Аджи М. Ускют лехчесининъ базы лексик-семантик хусусиетлери: аятнынъ чешит тарафлары иле багълы олгъан лексика // Йылдыз. – 2003. – № 1. – С. 108-112
  2. Бербер Р. Некоторые особенности диалектов крымскотатарского языка / Къасевет. – 2005, № 31. – С. 20-23
  3. Гаджиева Н.З. О морфологической реконструкции тюркских языков / Проблемы современной тюркологии. – Алма-Ата, 1980. – С. 154-157
  4. Гаркавец О. Урумський словник. – Алма-Ата, 2000. – 632 с.
  5. Изидинова С.Р. Современное состояние и проблемы изучения крымскотатарского языка
  6. Изидинова С.Р. Фонетические и морфологические особенности крымскотатарского языка в ареальном освещениии. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – Москва, 1982. – 23 с.
  7. Изидинова С.Р. Фонетичні особливості діалектів кримськотатарської мови / Схiдний свiт – 1995, № 1. – С. 40-46
  8. Крымский А. Различные группы татарских наречий в Крыму, на прибрежном и горном юге, а также на степном севере. Их исследование / Голос Крыма. – 1998, 13 ноября. – с. 5
  9. Мазинов А. О диалектологическом и этнолингвистическом исследовании проблемы греческих и италийских заимствований в крымскотатарском языке /  Научный бюллетень, 2004. –  №  16. – С. 25-27
  10.  Меметов А.М. Лексикология крымскотатарского языка. – Симферополь, 2000. – 288 с.
  11.  Меметов А., Мусаев К. Крымтатарский язык. – Симферополь, 2003. – 288 с.
  12. Могаричев Ю.М., Сазанов А.В., Шапошников А.К. Житие Иоанна Готского в контексте истории Крыма „хазарского периода”. – Симферополь, 2007. – 348 с.
  13. Нузэт М. Къырымнынъ чёль аятындан: Сайлама эсерлер джыйынтыгъы. – Симферополь, 2003. – 240 с.
  14. Радлов В.В. Образцы народной литературы северных тюркских племен. Наречия Крымского полуострова. – СПб, 1896.
  15. Решетов Э. Къырымтатар шивелерине даир / Йылдыз. – 2006, № 4. – С. 117-121
  16.  Решетов Э. Къырымтатар шивелерининъ тарихындан / Йылдыз. – 2005, № 4. – С. 147-150
  17.  Cамойлович А.Н. Опыт краткой крымско-татарской грамматики.  – Петроград, 1916. – 104 с.
  18.  Севортян Э.В. Крымскотатарский язык. – Языки народов СССР. Т 2. Тюркские языки. – М.., 1966 – С. 257
  19.  Селимова Л. Kırımtatar dialektologiyası / Йылдыз. – 2005, № 5. – С. 102-112
  20.  Усеинов К.А., Ганиева Э.С., Сейдаметова Н.С. Къырымтатар тили. Фонетика. Лексикология. Фразеология. Лексикография. – Симферополь, 2001. – 224 с.
  21. Усеинов С.М. Крымскотатарско-русско-украинский словарь. I часть. – Симферополь, 2006. – 416 с.
  22. Усеинов С.М. Крымскотатарско-русско-украинский словарь. II часть. – Симферополь, 2006. – 328 с.
  23. Усеинов С.М. Крымскотатарско-русско-украинский словарь. III часть. – Симферополь, 2006. – 432 с.
  24. Филоненко В. Крымскотатарские загадки. – Симферополь, 1926. – 112 с.
  25.  Эбубекиров С. Этнолингвистическая дифференциация крымскотатарского языка / Къасевет, 1991. – № 1 – С. 20.
  26.  Эмирова А.М., Ганиева Э.С., Сейдаметова Н.С. Къырымтатар тили тильшынаслыкъ терминлерининъ лугъаты. – Симферополь: Сонат, 2001. – 64 с.
  27.  Юсипова Р.Р. Турецко-русский словарь. – Москва, 2005. – 694 с.
  28.  Çobanzade B. Türk-Tatar diyalektolojisi: Giriş – Baku, 1927.
  29.  Or O. Kırımda laf etilgen Türk dialektleri ve cenübiy Kırım dialektinde körülgen bazı ses özellikleri / Emel. – 1966, № 35. – С. 4-9
  30.  Selimova L. Kirim Tatar Turk Agizlari (Akmescit, Bahcesaray, Güney Kiyi Bölgesi): Ses bilgisi – Ankara, 2006. – 929 c.
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s